Spo貫cze雟two
Zdj璚ie ilustracyjne (fot. Shutterstock)
Zdj璚ie ilustracyjne (fot. Shutterstock)

Centrum Pomocy Mokot闚, Pu豉wska 20, Warszawa. Kolejny dzie dzia豉nia free shopu  – czyli sklepu, gdzie osoby uciekaj帷e przed wojn na Ukrainie mog zaopatrzy si za darmo m.in. w odzie i kosmetyki. Wchodzi darczy鎍a.*

– Dzie dobry, ubrania dla uchod嬈闚 przynios貫m.

– Jakie? Zgodne z nasz list potrzeb?

– Nie wiem, 穎na pakowa豉, wie pani. Spiesz si, 瞠by dziecko z przedszkola odebra, mog zostawi?

– Ale wie pan, tak przegl康am je teraz, one s sfilcowane, znoszone. Nie mog ich przyj望.

– Chyba pani 瘸rtuje! To dobre ubrania. Moje dzieci w nich chodzi造!

– Mo瞠 odda pan do recyklingu?

– No, naprawd, wstydzi豉by si pani! Do widzenia!

To zapis pogl康owej dla wielu odbytych przeze mnie przy drzwiach Centrum rozm闚 z darczy鎍ami. Wi瘯szo嗆 to osoby, kt鏎e rozumiej, na czym polega pomoc, ale niekt鏎zy ofiarodawcy wydaj si s康zi, 瞠 dar – niezale積ie od jego jako軼i i przydatno軼i – jest warto軼i sam w sobie. Szczeg鏊nie dar odzie穎wy – w takich rozmowach wybrzmiewa zawsze niewypowiedziane zdanie: "Przecie uchod嬈zyni czy uchod嬈a powinni si cieszy z tego, 瞠 w og鏊e maj jak捷 garderob".

Ubranie to nie ja軛u積a

W ci庵u trzech miesi璚y funkcjonowania Centrum Pomocy Mokot闚 do free shopu dotar這 kilkadziesi徠 ton ubra – cz瘰to brudnych, poplamionych, z dziurami, zmechaconych, sfatygowanych, zeszmaconych, pachn帷ych piwnic, strychem, staro軼i, nosz帷ych 郵ady cudzych biografii, zbyt dominuj帷ych, 瞠by mo積a by這 znale潭 miejsce dla nowych. Takie ubrania s przy sortowaniu od razu wrzucane do worka z napisem "do utylizacji", wolimy wi璚 ich nie przyjmowa i oszcz璠zi wolontariuszom pracy. Niezadowoleni z nieprzyj璚ia daru ofiarodawcy cz瘰to porzucaj niewygodny w鏎 z ubraniami zaraz przed Centrum. Ludzie czekaj帷y w kolejce do wej軼ia od razu eksploruj ten zas鏏 i chwil p騧niej chodnik zas豉ny jest brudnym dywanem, a  zeszmacone stroje przechodz z r彗 do r彗. Nie potrafi na to patrze. Czyste, dopasowane ubranie jest znakiem godno軼i, poczucia bezpiecze雟twa, roli spo貫cznej. W jakiej pozycji stawia wi璚 ludzi przebieranie w鈔鏚 cudzych ubra pod貫j jako軼i rzuconych do ich st鏕 jak ja軛u積a?

Zanim zacz窸am wolontariat w Centrum Pomocy Pu豉wska, kilka dni po wybuchu wojny przygl康a豉m si rzeczom kr捫帷ym na parkingu pod Tesco w Przemy郵u, niedaleko granicy. Ubrania le瘸造 na trawie, spada造 w b這to, wieszaki z  p豉szczami by造 podwieszane nad stoiskami w  prowizorycznych namiotach. Nie by這 mowy o tym, 瞠by cokolwiek przymierzy, dobra. Stroje by造 traktowane bardziej jak koce, jak ocieplacze. Byleby otuli si bardziej efektywnym kokonem, mi瘯ko oddzieli od bolesnej rzeczywisto軼i.

Free shop w Radomiu (Fot. Marta Dudzi雟ka / Agencja Wyborcza.pl) , Dla uchod嬈闚 z Ukrainy (Fot. Marta Dudzi雟ka / Agencja Wyborcza.pl)

Widzia豉m te, jak na Dworcu Centralnym w Warszawie ubrania zwisaj z por璚zy, tworz przedziwne zas這ny i wodospady, stalaktyty ze szmat. Czu豉m si, jakbym znalaz豉 si w scenografii Repliki, sztuki J霩efa Szajny, w kt鏎ej pokazuje on 鈍iat po katastrofie wojny. To by這 wysypisko pe軟e 豉chman闚, resztek. Jak z tego 鄉ietnika mo積a wybra ubranie, kt鏎e doda otuchy w nowym kraju, b璠zie stanowi rzecz osobist, najcz窷ciej jedn z nielicznych?

Pomadka znaczy godno嗆

Kiedy w 1944 r. wyzwolony zosta ob霩 koncentracyjny na Majdanku, w jego magazynach pozosta豉 odzie odebrana wi篥niom. Ha責y rzeczy. Ludzie, kt鏎zy zaczynali powraca do swoich dom闚 z wojennej tu豉czki, nie mieli za nic. Czasem musieli ucieka tak, jak stali. Czasem wzi瘭i tylko jeden tobo貫k. Najcz窷ciej ich ubranie by這 ju zniszczone, ich buty – dziurawe. Do specjalnej komisji zarz康zaj帷ej odzie穎wym zasobem Majdanka pisano setki poda o przyznanie element闚 garderoby. Najcz窷ciej by造 to pro軸y o skromn pomoc – jeden p豉szcz, stanik, buty, czapk dla dziecka. To wstrz御aj帷e czyta b豉galny elaborat uzasadniaj帷y potrzeb posiadania najprostszych, wydawa這by si, niezb璠nych przedmiot闚. Ka盥a z os鏏 wybiera豉 za co innego jako najwa積iejsze, konieczne do rozpocz璚ia nowego 篡cia. Na przyk豉d Ja R. prosi majdankowskiego Miko豉ja: "安. Miko豉ju, nadszed dzie, kiedy Ty 安. Miko豉ju b璠ziesz roznosi r騜ne Podarunki. Ka盥e dziecko na pewno dostanie co od swi皻ego mikolaja. Ale ty 鈍. Mikolaju o mnie nie zapomnij, bo ja jestem z Warszawy. Przynie mnie bielizn i mo瞠 chce to przynie mnie Zabawki" (pisownia oryginalna).

Przypominam sobie o tych podaniach, kiedy czytam w mediach spo貫czno軼iowych Fundacji Podr騜nych Ugo軼i karty potrzeb os鏏 uchod嬈zych wielu kultur, dla kt鏎ych mo積a przygotowywa paczki pomocowe. Opr鏂z rubryk do zaznaczania z funkcjonalnymi ubraniami i 鈔odkami higieny jest te rubryka "inne" i tam znalaz造 si np.: obcinacz do paznokci, olej do w這s闚, kosmetyki do makija簑, sukienka, lakier do paznokci i prostownica.

Ka盥y z nas ma jakie rzeczy czy ubrania, kt鏎e go uspokajaj, dodaj mu si, i nie zawsze mie軼i si to w poj璚iu "racjonalny wyb鏎". Czy dostawa czerwonych szminek do dopiero co wyzwolonego obozu Bergen-Belsen w kwietniu 1945 r. by豉 posuni璚iem racjonalnym? Na pewno nie dla relacjonuj帷ego t sytuacj oficera, kt鏎y ze zdziwieniem odnotowywa, 瞠 kobiety, kt鏎e ledwo co podnosi造 si ze szpitalnych 堯瞠k, od razu prosi造 o szmink i si ni malowa造. Musia造 j mie, natychmiast. By豉 dla nich symbolem przetrwania. Yova Yager, ukrai雟ka projektantka wn皻rz, w schronie w Kijowie nagrywa豉 na Instagram filmiki, w kt鏎ych apelowa豉 o to, 瞠by pomalowa si ulubion pomadk, uczesa, ubra tak, jak si lubi, nie poddawa zw徠pieniu.

Rzeczy osobiste, ubrania opowiadaj o naszej sprawczo軼i i to窺amo軼i. To paradoksalny rodzaj granicy naszego cia豉, bardzo intymna, a jednocze郾ie najbardziej widoczna opowie嗆 o nas – mi瘯kie podbrzusze wystawione na spojrzenia i uwagi. Moda to spos鏏, w jaki ubra u篡wamy, od 豉ci雟kiego modus. Jak pisa豉 by豉 wi篥niarka KL Birkenau Maria Jezierska w swojej pracy wspomnieniowo-naukowej Moda w Auschwitz – moda jest prawem cz這wieka: "Cz這wiek wolny stosuje si do mody, pozwala sobie na zmiany i odmiany". Wolny cz這wiek ma prawo budowa sw鎩 wizerunek, jak chce, pokazywa, kim jest. Cz這wiek poddany albo wyrzucony ze spo貫czno軼i musi nosi to, co nakazuje mu w豉dza, albo och豉p, kt鏎y zostanie po innych. Nie ma prawa do to窺amo軼i.

Sytuacje kryzys闚 czy katastrofy kultury – jak czasy wojny, niedoboru – pokazuj, czym naprawd jest dla nas ubranie. Ods豉niaj jego moc, w epoce dobrobytu przes這ni皻 jego powszechno軼i i powszednio軼i.

Zobacz wideo Szafka, z kt鏎ej ka盥y mo瞠 sobie wzi望 jedzenie. I odda to, czego nie zje. Byli鄉y na miejscu, to naprawd dzia豉

Moda to nie eksces z czubka piramidy potrzeb Maslowa, ale przeciwnie – podstawowy przejaw naszego bycia w 鈍iecie. W sytuacjach granicznych ubranie mo瞠 pod德ign望, podtrzyma ducha i ocali 篡cie, jednak mo瞠 te stygmatyzowa, upokorzy, a nawet zabi.

Na przyk豉dzie rzeczywisto軼i oboz闚 koncentracyjnych wida to bardzo wyra幡ie – opowie嗆 o nich jest rozpi皻a mi璠zy mundurem a pasiakiem, mi璠zy kostiumem wywy窺zenia i kostiumem upokorzenia. Kiedy odzierasz kogo z indywidualno軼i i nie widzisz w nim podobnego sobie, wtedy ta nieosoba jest ju 豉twiejsza do zabicia.

Wi瘯szo嗆 wi篥ni闚 oboz闚 wyobra瘸豉 sobie, 瞠 mog umrze, ale 瘸den nie przypuszcza, 瞠 mo瞠 zosta ograbiony ze swoich ubra i rzeczy. M闚ili: "Przecie to moja cz御tka". Bez materialnych znak闚 tego, kim s, ubrani w niepasuj帷e, cuchn帷e, zarobaczone ubrania pozbawiaj帷e ich biografii, czuli si pozbawieni sprawczo軼i.

Ich oprawcy wyst瘼owali za w strojach, kt鏎e mia造 ich sposobi do bycia wszechmocnymi supermenami i superkobietami. Mundury, wysokie buty, monumentalne sylwetki. Kiedy uzbroisz si w odpowiednie stroje i rekwizyty, czujesz si bardziej w prawie, 瞠by decydowa o przeznaczeniu bli幡iego, masz alibi. Wi篥niowie kacet闚 starali si wi璚 bardziej przypomina oprawc闚, bo wtedy mieli wi瘯sze szanse na prze篡cie – taliowali pasiaki, prasowali spodnie w kant, czy軼ili buty, pilnowali odpowiednio zawadiackiego u這瞠nia mycki na g這wie. Wielu ocala造ch m闚i, 瞠 b璠帷 bardziej zadbanym, mo積a by這 liczy na lepsze komando, wi璚ej wynegocjowa. Podkre郵a to Hermann Langbein, autor jednej z najs造nniejszych ksi捫ek na temat Holokaustu Ludzie w Auschwitz. Pisa: "Powiedzenie »jak ci widz, tak ci pisz« mia這 w obozie wi瘯sze znaczenie ni gdziekolwiek indziej". Trzeba si jednak by這 pilnowa, 瞠by nie przekroczy niewypowiedzianej granicy – oprawca m鏬 si wzburzy zbytnim ucz這wieczeniem si niewolnika. I zapisa go na 鄉ier, nie na 篡cie.

Kadr z filmu sowieckiego dokumentuj帷ego wyzwolenie Auschwitz (fot. Domena publiczna)

Ubranie w obozie by這 narz璠ziem tortur, np. kiedy nast瘼owa przydzia pasiaka czy zeszmaconego ubrania cywilnego, ale bywa這 te narz璠ziem buntu – jak cho熲y wi您ana po swojemu chusteczka na odrastaj帷ych w這sach, kt鏎 Maria Jezierska nazywa "proporczykiem podjazdowej walki zbrojnej", czy przemycona przez kole瘸nk koszula z Kanady, noszona nielegalnie pod pasiakiem. Ubrania zdobywano z nara瞠niem 篡cia i nie tylko dlatego, 瞠by dawa造 ochron przed zimnem – przypomina造 o pi瘯nie, o 篡ciu, by造 widomym znakiem oporu, odmowy uniformizacji. Alicja Gawlikowska- -安ierczy雟ka powiedzia豉 mi wprost, 瞠 w obozie – tak jak w 篡ciu – trzeba by豉 codzienno嗆 ustraja. Dla niej ubranie by這 tym ustrojeniem. Jednego dnia odda豉 ca造 sw鎩 chleb romskiej wi篥niarce, bo zapragn窸a jej sukienki w kwiaty. Wola豉 g這dowa, ni zrezygnowa z tej sukienki. Ubranie nie karmi這 cia豉, ale nakarmi這 jej g這w.

(…)

Moda po ludzku

Musimy wi璚 zmieni my郵enie o modzie w og鏊e – w takim samym stopniu, w jakim my郵eli鄉y, 瞠 jest niewa積a, jest podstawowa. Musimy, chocia瘺y dlatego, 瞠 wymaga tego od nas kryzys klimatyczny, do kt鏎ego doprowadzi m.in. przemys mody zorientowany na postrzeganie ubra jako produkt闚 jednorazowego u篡tku, kt鏎e mo積a lekk r瘯 kupi i bez 瘸lu wyrzuci do 鄉ieci. 疾by przesta si 豉pa na haczyki trend闚 i reklamy, trzeba zacz望 m闚i o modzie innym j瞛ykiem i gdzie indziej – nie o tendencjach tworzonych przez przemys i marketingowc闚 przytaczanych w magazynach mody, ale o tym, czym jest 篡cie cz這wieka w ubraniu w kontek軼ie ekonomii, psychologii, neurologii, antropologii, nauk 軼is造ch, architektury. I te rozmowy musz odbywa si w programach publicystycznych, na 豉mach codziennych gazet, w wiadomo軼iach, na konferencjach klimatycznych. Musimy zmieni s這wnik i imaginarium, bez tego sieci闚ki i wielkie koncerny wci捫 b璠 zarabia. Pokaza豉 to pandemia, w czasie kt鏎ej mieli鄉y przecie szans na to, 瞠by przemy郵e nasze zasoby i nawyki, a jednak przemys mody szybko przerobi nasze refleksje na hasztagi i nowe trendy.

Na pocz徠ku XX w. nowoczesna moda rodzi豉 si jako narz璠zie awansu spo貫cznego, emancypacji, mia豉 za zadanie ju nie tylko oddziela klasy, ale u豉twia przenikanie mi璠zy nimi, tworzy nowe to窺amo軼i. Na pocz徠ku XXI w. stoimy w obliczu bankructwa systemu, kt鏎y si wtedy narodzi. Dzi potrzeba nam mody, kt鏎a b璠zie cz窷ci ekonomii troski o najs豉bszych, a nie spo貫cznego sukcesu najbardziej przebojowych.

Przemys mody zorientowany na postrzeganie ubra jako produkt闚 jednorazowego u篡tku (fot. Shutterstock) , Kt鏎e mo積a lekk r瘯 kupi i bez 瘸lu wyrzuci do 鄉ieci (fot. Shutterstock)

Potrzebujemy ubra dla tych, kt鏎zy potrzebuj materialnej pomocy, ubra dostosowanych do sprawno軼i i cia豉 w豉軼iciela, przyjaznych planecie, trwa造ch. Do free shopu przy Pu豉wskiej rozmaite firmy oddaj swoje zasoby – kartony kosmetyk闚, bielizny, dres闚, sukienek, T-shirt闚. Jak uczyni z tego regu喚? Czy korporacje mog si dzieli, zamiast zarabia?

Wsp馧czesny kapitalizm przedstawia mod jako bajkow krain 豉dnych rzeczy, kt鏎e spad造 z nieba. Pomijany jest cykl 篡cia ubrania, proces, w kt鏎ym uczestniczymy. Materia, produkcja, u篡tkowanie ubrania, a potem jego odchodzenie – o tym lepiej nie m闚i.

Rachela Auerbach przera穎na tym, jak wygl康aj rzeczy rozw堯czone po ulicach getta warszawskiego, przywo豉豉 w 1942 r. kabalistyczn filozofi tikkun, kt鏎a m闚i o tym, 瞠 rzeczy, tak jak ludzie, maj swoje przeznaczenie – 瞠 trzeba o nie dba. Odzie bez w豉軼iciela powinni donasza „synowie i co?rki lub przyjaciele albo tez? ludzie ubodzy a bogobojni i zacni, kto?rzy przyj望 ja? zechca? w podarunku". To postulat traktowania rzeczy po ludzku, a nie – tak jak to si najcz窷ciej dzieje dzi – uprzedmiatawianie ludzi.

*Fragmenty artyku逝 Karoliny Sulej, "Moda, czyli o prawach cz這wieka". Ca造 tekst przeczytacie w papierowym, wakacyjnym wydaniu miesi璚znika "Znak" – "Rzeczy, kt鏎e kochamy".

Karolina Sulej. Pisarka, dziennikarka, reporta篡stka, popularyzatorka antropologii mody. Autorka m.in. reporta篡 "Rzeczy osobiste. Opowie嗆 o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zag豉dy" (2020) oraz "Historie osobiste. O ludziach i rzeczach w czasie wojny" (2021). Niedawno, nak豉dem Wydawnictwa Znak, opublikowa豉 ksi捫k "Cia豉czki. Kobiety, kt鏎e wcielaj feminizm". Ponadto autorka podcast闚 Ubrani i Garderobiana.