Biografie
Annette Kellerman (fot. Domena publiczna / Weekend.Gazeta.pl)
Annette Kellerman (fot. Domena publiczna / Weekend.Gazeta.pl)

Rok 1907, plaża w Massachusetts. 21-letnia Annette leży na piasku, patrzy na fale. Ma na sobie przylegający do ciała jednoczęściowy kostium kąpielowy, który odkrywa ręce i nogi. Co w tym dziwnego?

Najnowsze wiadomości, poruszające historie, ciekawi ludzie - to wszystko znajdziesz na Gazeta.pl

Ponad sto lat temu damski strój na plażę składał się z pantalonów i góry w postaci tuniki z długim rękawem. Często ozdobiony był kołnierzykiem i florystycznymi wyszywankami, w nawiązaniu do bogato zdobionego stylu wiktoriańskiego, który hołdował też zasadzie, że kobiece ciało to tabu.

Nic więc dziwnego, że plażowicze wypoczywający na Revere Beach oburzyli się na widok Kellerman. Interweniowała policja, która zatrzymała młodą kobietę. Sprawę skierowano do sądu. Na szczęście Annette nie trafiła za kratki. Udało jej się przekonać sędziego, że jej "skandaliczny" strój był związany z uprawianą przez nią dyscypliną sportu.

Dziewczynka z szynami na nogach

Na Annette Kellerman natknęłam się w książce "Tupeciary" Penelope Bagieu. Za pomocą komiksów opowiedziane są w niej historie "kobiet, które robią to, co chcą". Kellerman pasuje do zestawienia idealnie.

Urodziła się 6 lipca 1886 roku w Australii, w Sydney, w dzielnicy Potts Point. Ojciec był wiolonczelistą, a matka, z pochodzenia Francuzka, pianistką. Oboje nauczali w szkole muzycznej.

Wczesne dzieciństwo nie było dla Annette najszczęśliwszym okresem. W wieku 6 lat zachorowała na polio. Choroba osłabiła jej mięśnie nóg. Annette przez lata nosiła na nich ciężkie szyny. W końcu lekarz zaproponował, aby rodzice zapisali ją na pływanie. Sport miał być sposobem na wzmocnienie mięśni. Dziewczynka nie była zachwycona tym pomysłem. Uwielbiała ocean, ale bała się pływać. I nie wyobrażała sobie swoich nóg pozbawionych szyn, które dawały jej poczucie bezpieczeństwa.

Terapia nie tylko pomogła Annette wyzdrowieć. Pływanie stało się jej największą pasją. Gdy miała 15 lat, po problemach zdrowotnych nie było śladu, a młoda Australijka została mistrzynią regionalnych zawodów w pływaniu na sto jardów stylem dowolnym. I pobiła światowy rekord kobiet na tym dystansie, pokonując go w minutę i 22 sekundy.

W tamtym czasie w niektórych częściach Australii (m.in. w Nowej Południowej Walii, obejmującej Sydney) obowiązywało prawo zakazujące morskich kąpieli w ciągu dnia. Szczególnie między godziną 6 rano a 8 wieczorem. Powodem były kostiumy kąpielowe kobiet, które uważano za nieprzyzwoite, mimo że osłaniały ciało od kostek po szyję. Na plaży przebywali również mężczyźni i potencjalnie mogli spotkać się z kobietami w wodzie. Za to można było wchodzić do wody w miejscach nieobjętych zakazem, zazwyczaj znajdujących się poza obszarami miejskimi.

Restrykcje zniesiono dopiero w 1903 roku. 

Annette Kellerman w stroju kąpielowym (fot. Domena publiczna)

Podwodny taniec

W tym samym roku rodzina Kellermanów przeprowadziła się do Melbourne. Tam Annette także brała udział w zawodach pływackich i trenowała nurkowanie. Swój pierwszy długi dystans przepłynęła rzeką Yarra, przecinającą Melbourne. Było to 10 mil, czyli około 16 km. Wyczyn nagłośniły lokalne gazety. Kellerman pobiła w rzece dwa rekordy – 2,5 mili przepłynęła w 46 minut, a 5 mil w średnim czasie 21 minut na milę. 

W Melbourne po raz pierwszy zmierzyła się również ze światem rozrywki. Dwa razy dziennie występowała w spektaklu w miejskim akwarium Exhibition Aquarium. Przebrana za syrenę z połyskującym ogonem pływała w towarzystwie tropikalnych ryb. Publiczność podziwiała show przez szybę. Niesamowity był zarówno strój Kellerman, jak i czas, na który Australijka zanurzała się pod wodę – wstrzymywała oddech na 3 minuty i 20 sekund.

Australia była jednak za mała dla ambicji i planów Annette. Dziewczyna marzyła o podróży do Europy. W 1905 roku przeprowadziła się do Londynu. Chciała dotrzeć do szerszej publiczności, występować w kolejnych spektaklach i zarabiać więcej pieniędzy.  

W wyprawie towarzyszył jej ojciec, który od tej pory pełnił również funkcję menedżera. Kellerman nie przyjechała na Stary Kontynent jako osoba anonimowa. Wieści o jej rekordach w pływaniu obiegły już Anglię i inne europejskie kraje. Jednak doskonale wiedziała, że aby uwiarygodnić swoje osiągnięcia i wzmocnić popularność, musiała pokazać się w akcji.

Jednym z pierwszych pływackich osiągnięć Annette w Europie było przepłynięcie Tamizą przez środek Londynu. Wydarzyło się to 30 czerwca 1905 roku. Trasa prowadziła od mostu Putney do molo w dzielnicy Blackwall i liczyła około 21 km rzeką. Kellerman pokonała ją w 3 godziny i 54 minuty. Nie było to ani proste, ani przyjemne, ze względu na zanieczyszczenia, które znajdowały się wówczas w rzece – wylewano do niej ścieki z całego miasta. Australijka wyszła z wody wycieńczona i brudna, ale usatysfakcjonowana sukcesem. Brytyjski dziennik "Daily Mirror" zachwycił się młodą pływaczką. Cel został osiągnięty. 

Kolejnym krajem na celowniku Kellerman była Francja, którą odwiedziła jeszcze w tym samym roku. 10 września uczestniczyła w zawodach organizowanych na Sekwanie. Wśród 18 uczestników tylko ona była kobietą. Dopłynęła do mety trzecia. Paryskie zawody śledziło pół miliona widzów, którzy przyszli oglądać je z brzegu. Annette Kellerman była również pierwszą kobietą w historii, która spróbowała przepłynąć kanał La Manche. Niestety, mimo trzech prób (pierwszą podjęła 24 sierpnia 1905 roku, ostatnią w 1906 roku) to jej się nie udało.

Australijka realizowała się również w tzw. pokazach syren. Były to wyjątkowe spektakle, które łączyły niesamowite zdolności pływackie Kellerman z elementami wodewilu. "Nurkowałam, pływałam i tańczyłam na galach w całej Anglii" – mówi Annette Kellerman w dokumencie "People".

 

Najczęściej występowała jednak w londyńskim Hipodromie. Na jeden z pokazów pływackich w 1905 roku przyszła brytyjska rodzina królewska. Był wśród niej książę Walii, późniejszy król Jerzy V. Australijka zamierzała wystąpić w swoim "męskim" stroju do pływania – czarnym jednoczęściowym kostiumie, który odkrywał uda. Testowała go już wcześniej, podczas długodystansowego pływania w Tamizie i przez kanał La Manche. Została jednak poinformowana przez organizatorów wydarzenia, że widok gołych nóg byłby dla brytyjskiego dworu niedopuszczalny. Annette szybko rozwiązała problem – przyszyła do kostiumu czarne pończochy. Tak powstał prototyp rewolucyjnego kostiumu kąpielowego dla kobiet – wygodnego, ale jednocześnie skromnego. 

Czas zmian

W 1907 roku, po zakończeniu zimowego sezonu spektakli w Londynie, Annette Kellerman przeniosła się do Ameryki, by rozpocząć współpracę z The Hipodrome Theatre w Nowym Jorku. Teatr powstał dwa lata wcześniej i mógł pomieścić ponad pięć tysięcy widzów. Pływaczka była gwiazdą kolejnej serii przedstawień.

W tym samym roku również miał miejsce słynny epizod z aresztowaniem Kellerman na plaży Revere Beach niedaleko Bostonu w Massachusetts. Chcąc udoskonalić swój strój do pływania, Annette ostatecznie zrezygnowała z nogawek. Pokazanie nóg ponad kolanem władze uznały za akt obsceniczny, ale nie wszyscy byli tego zdania. Kobietom spodobał się kostium Kellerman, który był nowoczesny, funkcjonalny i wygodny.

I tak pływaczka nieświadomie rozpoczęła wielką rewolucję w ubiorze sportowym i rekreacyjnym kobiet. "Woda jest 700 razy cięższa od powietrza, a próba przeciągnięcia przez nią wszelkiego rodzaju luźnych ubrań jest jak noszenie biblijnego kamienia młyńskiego na szyi" – pisała w swoim poradniku "How to Swim" ("Jak pływać"). Poglądy przekładała na konkretne działania, realizując się również jako przedsiębiorczyni. Od około 1911 roku stworzyła szereg strojów kąpielowych – obcisłych, na ramiączkach i z krótkimi nogawkami. Była to zupełna nowość na rynku. W zasobach The Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku zachował się strój Annette Kellerman z lat 20. XX w., wyprodukowany przez nowojorską manufakturę Asbury Mills. Kolekcja pływaczki sprzedawała się tak dobrze, że w Stanach Zjednoczonych strój kąpielowy zaczął być nazywany po prostu "Annette Kellerman".

Rewolucja w ubiorze sportowym zainicjowana przez Australijkę zbiegła się w czasie z innymi ważnymi zmianami. W 1920 roku kobiety otrzymały w USA prawa wyborcze. Emancypacja nabrała rozpędu również dzięki nowemu stylowi flapper, wokół którego zrodziła się prawdziwa kontrkultura. Kobiety zrzucały gorsety i obszerne suknie na rzecz prostych strojów nadających im chłopięcą sylwetkę. Modne stały się również krótkie włosy ścięte na boba. Flapperki stawały się niezależne, co przejawiało się na przykład chodzeniem do klubów jazzowych albo prowadzeniem samochodu. Do tego piły alkohol i paliły papierosy. W tamtych czasach takie zachowanie uważane było za ostentacyjne i prowokujące.

Sufrażystki z tablicami, na których widnieją podpisy ponad trzech milionów kobiet żądających prawa do głosowania, Nowy Jork, 1917 r. (fot. Domena publiczna) , Tancerka Violet Romer w sukience flapper, ok. 1915 rok (fot. Domena publiczna)

W kwestii ubioru na plażę kolejny krok ku jeszcze odważniejszemu odsłonięciu ciała zrobiła włoska projektantka Elsa Schiaparelli. W latach 30. zaproponowała klientkom jednoczęściowy strój kąpielowy odsłaniający plecy. Opalone miały dobrze wyglądać w sukniach wieczorowych z dekoltem z tyłu. Jeszcze dalej posunął się Francuz Louis Reard, wprowadzając w 1946 roku bikini. Stanik i trójkątne majtki też wywołały kontrowersje i zostały zaakceptowane dopiero w latach 60. Zanim to się stało, prym wiódł jednoczęściowy strój à la Kellerman i Schiaparelli, podchwycony i wypromowany przez pin-up girls, czyli dziewczyny z plakatów. Modelki najczęściej występowały na nich w wersji plażowej albo typowych dla lat 50. rozkloszowanych spódnicach.

Córka bogów

Strój kąpielowy nie był jedynym skandalem w życiorysie Annette Kellerman. Występy, w których brała udział przez lata, zaowocowały zainteresowaniem ze strony Hollywood. Kellerman zagrała w sumie w około 20 filmach. W 1911 wystąpiła w "Morskiej syrenie", a w 1914 roku w "Córce Neptuna".

Jednak to "Córka bogów" (1916) okazała się najbardziej znaczącą produkcją w jej kinowej karierze – film kosztował ponad milion dolarów i była to wówczas jedna z najdroższych realizacji. Ale nie o pieniądze tu szło. Kellerman – jako pierwsza aktorka w historii – wystąpiła na ekranie zupełnie nago. Strategiczne w scenie nagości było ułożenie długich włosów pływaczki, które w sprytny sposób oplatały biust, a następnie zwisały luźno, przysłaniając łono. Film nakręcił słynny producent William Fox, założyciel Fox Film Corporation. Jego nazwisko przez lata było obecne w nazwie wytwórni filmowej 20th Century Fox – dziś 20th Century Studios – i nadal firmuje Fox Corporation, która ma chociażby popularny kanał Fox News. 

Dwa lata później powstała "Królowa morza". Znów obraz wyprodukował William Fox, a jego gwiazdą ponownie była Kellerman. Pływaczka nie tylko chodziła po linie zawieszonej na wysokości 20 m nad skałami i wodą. Skakała z niej również do morza, nurkując z wysokości, co było prawdziwie kaskaderskim wyczynem. "Nigdy nie miałam dublera w niczym, co robiłam w filmie" – mówiła w nagrywanych w 1974 roku wspomnieniach. Opowiedziała również, że w jednej ze scen do "Córki bogów" pływała w basenie z krokodylami.

Niestety, nagrania prawie wszystkich produkcji z jej udziałem zostały zagubione, tak jak większość innych filmów powstałych przed 1929 rokiem – wynika to z szacunków przeprowadzonych przez The Film Foundation, amerykańską organizację powołaną przez reżysera Martina Scorsese. Jedynym filmem z Kellerman, który można dziś zobaczyć, jest "Wenus z południowych mórz" z 1924 roku. Zawiera on obszerne sceny rozgrywające się pod wodą z Australijką w roli głównej.

Kellerman ok. roku 1900 (fot. Domena publiczna) , Fragment plakatu filmowego (fot. Domena publiczna)

Najbardziej upiorna rzecz na świecie

Amerykanie uważali ciało Annette Kellerman za idealne i mieli ku temu naukowe dowody. W 1912 roku dostarczył ich dr Dudley Sargent z Harvardu, który przeanalizował 10 tys. kobiecych sylwetek. Ostatecznie ogłosił, że figura Annette Kellerman jest najbardziej zbliżona do ideału, który upatrywał w Wenus z Milo. "Panna Kellerman ucieleśnia wszystkie fizyczne atrybuty, których większość z nas wymaga od idealnej kobiety" – stwierdził Sargent w konkluzji swoich badań.

We wspomnieniach z 1974 roku Annette Kellerman stwierdziła, że bycie nazwaną "idealną kobietą" to najbardziej upiorna rzecz na świecie. Nie chciała być postrzegana wyłącznie przez pryzmat swojego wyglądu. Bardziej niż pochlebstwa mężczyzn interesowały ją nowe wyzwania. Otrzymywała mnóstwo listownych pytań o sekret swojej formy fizycznej, postanowiła więc opublikować poradnik. Tak powstała jej książka "How to Swim". Potem były kolejne publikacje, promujące zdrowy i aktywny tryb życia. Annette otworzyła nawet w Kalifornii sklep z wegetariańską żywnością.

Australijka wymyśliła też korespondencyjny kurs dla kobiet, jak być piękną i zdrową. Zamiast doradzać, by traciły na wadze, polecała dobrą dietę i wysiłek, by "dodawać" sobie ciała. Biorąc pod uwagę, że nawet dziś muskulatura sportsmenek uważana jest przez niektórych za zaprzeczenie kobiecości, można stwierdzić, że Kellerman miała w tej kwestii bardzo nowoczesne podejście. Można też uznać ją za pionierkę sportowego coachingu, jaki uprawiają dziś na przykład Ewa Chodakowska czy Anna Lewandowska.

Kellerman występowała w spektaklach na całym świecie do lat 40. XX wieku. Zachowało się nagranie podwodnego tańca, który wykonała w wieku 52 lat. Autorem filmu pozbawionego dźwięku był jej mąż i menedżer Jimmie Sullivan. Film powstał w krystalicznych wodach Silver Springs na Florydzie. Ponoć Annette była bardzo zaniepokojona faktem, że Jimmie postanowił ją nagrywać – nie umiał pływać.

Za to Kellerman pływała aż do śmierci. Zmarła w wieku 89 lat, a jej prochy zostały rozsypane wzdłuż Wielkiej Rafy Koralowej u wybrzeży Australii. Hollywood oddało pływaczce hołd filmem biograficznym "Million Dollar Mermaid" z 1952 roku, w którym postać Annette Kellerman zagrała Esther Williams.

"Nie chcę być zapamiętana jako piękna ryba" – mówiła Annette Kellerman. I nie powinna, choć piękna z pewnością była.

W 1974 roku trafiła do międzynarodowej galerii sław pływania International Swimming Hall of Fame na Florydzie. Jej imieniem i nazwiskiem nazwano jedną z pływalni w Sydney. Mimo to niewielu zna jej sukcesy.

Annette Kellerman wywalczyła niezależność, posługując się nieprzeciętną sprawnością i strojem, który łamał stereotypy. Zachęciła kobiety, by zmieniły myślenie o własnym ciele i walczyły z ograniczającymi je regułami. Być może, gdybyśmy lepiej znali historie życia zapomnianych "kobiet, które robiły co chciały", mielibyśmy więcej odwagi, by przestać myśleć schematami...

Najnowsze wiadomości, poruszające historie, ciekawi ludzie - to wszystko znajdziesz na Gazeta.pl

Katarzyna Żechowicz. Dziennikarka i pasjonatka Włoch. Stypendystka rządu włoskiego, ukończyła z wyróżnieniem studia o modzie na najstarszym w Europie Uniwersytecie Bolońskim. Oprócz tego jest absolwentką dziennikarstwa i italianistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie pracuje w mediach i prowadzi własny portal o modzie oraz sklep internetowy Shop My Mood. Kolekcjonuje zagraniczne czasopisma, wśród których szczególne miejsce zajmuje włoska edycja Vogue'a. Uwielbia kuchnię śródziemnomorską, a każde wakacje spędza w ukochanej Kalabrii.

Cykl o kobietach

W nowym cyklu Weekend Gazeta.pl będziemy przybliżać historie kobiet, które zmieniły świat, ale ich zasługi zostały przemilczane bądź przypisane innym osobom.