Historia
Papier toaletowy w rolkach wynaleziono niespe軟a 150 lat temu (Fot. Shutterstock)
Papier toaletowy w rolkach wynaleziono niespe軟a 150 lat temu (Fot. Shutterstock)
Opowie軼i o papierze toaletowym rozpoczynamy cykl "Historia w rzeczy samej" - o codziennych przedmiotach, czasem okrzykni皻ych mianem kultowych. Kolejnych tekst闚 szukajcie w ka盥ym miesi帷u w magazynie Weekend.gazeta.pl.

Uchodzi za artyku pierwszej potrzeby. Ale gdy zag喚bi si w jego histori i wsp馧czesno嗆, rzeczy maj si zgo豉 inaczej. Po pierwsze, wymy郵ono go stosunkowo niedawno. Po drugie, gdy ju istnia, cz這wiek nie od razu si do niego przekona. A po trzecie, za這瞠nie, 瞠 papier toaletowy jest w ka盥ym domu czym oczywistym, nie dotyczy ogromnej rzeszy ludzi na 鈍iecie.

4,2 miliarda bez toalety

Zacznijmy od punktu trzeciego. Wed逝g raportu 安iatowej Organizacji Zdrowia i UNICEF-u w 2019 roku jedna trzecia populacji na 鈍iecie wci捫 nie mia豉 dost瘼u do bezpiecznej wody pitnej (a my ni spuszczamy fekalia w toalecie), a ponad po這wa, czyli ok. 4,2 miliarda ludzi - do toalety. Podstawowych urz康ze do mycia r彗 wod i myd貫m w 2017 roku nie mia造 w domach trzy miliardy os鏏. Oko這 678 milion闚 ludzi na 鈍iecie, g堯wnie w Azji Po逝dniowej i Afryce Subsaharyjskiej, w dalszym ci庵u stosuje defekacj otwart, czyli kuca na polu, w krzakach, zaro郵ach, kana豉ch itp.

Dwie trzecie ludzi na 鈍iecie nie ma dost瘼u do bezpiecznej toalety. Te szalety na pustyni w Tunezji nie tylko istniej, ale uznawane s za 'wygodne' / Fot. Anais Vergnes/Shutterstock.com

W takich warunkach papier toaletowy jest oczywi軼ie mrzonk. Ale o tym, 瞠 w wielu regionach 鈍iata si z niego nie korzysta, decyduje te kultura. Nie jest wcale powszechny w wysoko rozwini皻ej Japonii, gdzie w wi瘯szo軼i dom闚 i publicznych toalet zainstalowane s tylko tzw. washlety (jap. woshuretto , czyli zaawansowane po陰czenie muszli klozetowej i bidetu, kt鏎e myje i suszy pupy), ani w Indiach i na Bliskim Wschodzie, gdzie lewa r瘯a uwa瘸na jest za nieczyst z wiadomych wzgl璠闚. Papieru i myd豉 nie u鈍iadczycie te w chi雟kich publicznych toaletach - je郵i kto nie chce si podmywa, musi mie w豉sn rolk.

Washlet, czyli zaawansowane po陰czenie klozetu z bidetem, jest standardowym wyposa瞠niem wi瘯szo軼i dom闚 w Japonii / Fot. Ratchat/Shutterstock.com

Wielu czytelnikom mycie pupy r瘯 po oddaniu ka逝 zapewne wyda si obrzydliwe. I k這potliwe. No w豉郾ie - papier toaletowy rozwi您uje wiele problem闚, ale cieszy si nim mo瞠my od zaledwie 163 lat. Do tego czasu kwesti "dw鎩ki" i higieny po niej ludzie za豉twiali na setki zmy郵nych sposob闚.

Koronkowe chusteczki Marii Antoniny

Nawet gdy "toaleta" to by這 miejsce "tam za ska陰", trzeba by這 czym si podetrze. Od wiek闚 gatunkowi ludzkiemu s逝篡造 do tego trawa, siano, li軼ie, mech, piasek, patyki, kamyczki, kaczany kukurydzy, czyli kolby po wyd逝baniu ziaren, wi鏎y drzewne, muszle, 郾ieg, a nawet futra zwierz徠.

W XVI-wiecznej powie軼i Fran蔞is Rabelais'go "Gargantua i Pantagruel" poszukiwaniu idealnego przedmiotu do "utarcia zadka" po鈍i璚ony jest ca造 rozdzia. Ostatecznie Gargantua stwierdza, 瞠 nie ma to jak dobrze obro郾i皻a puchem g御ka, byle trzyma jej g這w mi璠zy nogami. G御ki toaletowe to jednak literacka fantazja. Z czasem do powszechnego u篡cia wesz造 tkaniny. Kr鏊owa Maria Antonina posiada豉 kolekcj koronkowych chusteczek. Wytworna szlachta europejska si璕a豉 za po we軟 z merynos闚.

Pusta kolba po kukurydzyo / Fot. Shutterstock

Staro篡tni Grecy, gdy nasz豉 ich potrzeba, u篡wali pot逝czonych glinianych lub ceramicznych naczy. Antyczni Rzymianie traktowali oddawanie moczu i ka逝 jak wydarzenie towarzyskie - w latrynie naprzeciwko siebie, na dw鏂h deskach z wydr捫onymi dziurami, siedzia這 rz璠em i dyskutowa這 wiele os鏏. Nie by這 軼ianek dzia這wych, deski mia造 za to dodatkowe dziury, w kt鏎e wtyka這 si wymy郵ny prototyp papieru - kij z nabit na niego g帳k morsk, tzw. xylespongium , o kt鏎ej istnieniu wiemy z pism Seneki M這dszego. W miejscach publicznych g帳ka do oczyszczania odbytu by豉 wielorazowa, po u篡ciu moczono j tylko w wiadrze ze s這n wod lub obmywa j sztuczny strumyczek p造n帷y w korytku pod latryn. W domach Rzymianie mieli prawdopodobnie g帳ki osobiste.

Papier jako taki wynaleziono w Chinach w II wieku p.n.e. Ale pierwszy udokumentowany przypadek u篡cia go przez ludzko嗆 do cel闚 higienicznych pochodzi dopiero z 589 roku n.e. Urz璠nik pa雟twowy i uczony Yan Zhitau zapisa w闚czas: "Papieru, na kt鏎ym znajduj si cytaty lub komentarze Pi璚iu Klasyk闚 [tzw. pi璚ioksi庵 konfucja雟ki - przyp. red.] lub nazwiska m璠rc闚, nie 鄉iem u篡wa do cel闚 toaletowych".

W 851 roku arabski podr騜nik przebywaj帷y w Chinach zanotowa: "... oni [Chi鎍zycy] nie myj si wod, kiedy wype軟iaj swoje potrzeby; ale przecieraj si tylko papierem". Wiemy r闚nie, 瞠 pod koniec XIV wieku chi雟ki cesarz Hongwu i jego rodzina zu篡li w sumie 15 tysi璚y arkuszy papieru (mi瘯kiego i perfumowanego, o zastanawiaj帷ych wymiarach 60 na 90 centymetr闚), a ca造 dw鏎 w Nankinie - 720 tysi璚y arkuszy.

Po co kupowa co, co jest za darmo?

Ale to wci捫 by這 bardzo daleko do papieru, jaki znamy dzi. Za jego prawowitego tw鏎c bezdyskusyjnie uznawany jest jeden cz這wiek: Amerykanin Joseph C. Gayetty. Nim 30-letni Gayetty zacz掖 w 1857 roku sprzedawa w aptekach "medyczny papier Gayetty'ego na hemoroidy", Amerykanie podcierali si gazetami. Szczeg鏊nie popularny by ukazuj帷y si od 1792 roku poradnik dla farmer闚 "The Old Farmer's Almanac", w kt鏎ym wydawca - w og鏊e nie bior帷 do siebie tego, gdzie i jak jego gazeta ko鎍zy - specjalnie dziurkowa rogi, by wygodnie wiesza這 si go na gwo寮ziu w wychodku.

W latach 90. XIX wieku w ameryka雟kich szaletach kr鏊owa造, r闚nie dziurkowane, darmowe katalogi pocztowe Sears. Ludzie byli do nich tak przyzwyczajeni, 瞠 gdy w latach 30. XX wieku Sears zacz掖 si wydawa na sztywnym, b造szcz帷ym papierze, zasypa豉 go g鏎a reklamacji od klient闚. Sta造m zaopatrzeniem wychodk闚 by造 te ksi捫ki telefoniczne.

Joseph Gayetty i reklama jego wynalazku: medycznego papieru toaletowego, ktory mo積a spuszcza w klozecie / 毒鏚這: zdj璚ie po prawej z archiwum Biblioteki Kongresu USA; zdj璚ie po prawej: Wikimedia Commons, domena publiczna

Ale wr鵵my do Gayetty'ego. By nak這ni Amerykan闚 do zakupu czego, co mieli do tej pory za darmo, wymy郵i, 瞠 winny powszechno軼i hemoroid闚 w narodzie jest tusz drukarski (a nie np. ci篹kostrawna dieta). Sw鎩 papier sprzedawa w aptekach. Raz, 瞠 "leczniczy", a dwa, 瞠 nawet jako wyr鏏 medyczny by to zakup dla ludzi wstydliwy. Dla kura簑 w reklamach nazywa sw鎩 wynalazek "najwi瘯sz konieczno軼i epoki". Papier Gayetty'ego by wykonany z bananowego w堯kna nas帷zonego aloesem i sprzedawany w p豉skich arkuszach w pude趾ach. Gayetty "zaznaczy" teren: na ka盥ym arkuszu papieru do pupy dumnie drukowa swoje nazwisko.

Robi to w odr騜nieniu np. od braci Scott闚, Irvina i Clarence'a. Ci ostatni zacz瘭i sprzedawa papier nied逝go po nim, ale tak bardzo nie chcieli by kojarzeni ze wstydliwym towarem, 瞠 przez kilkana軼ie lat handlowali papierem wy陰cznie z drogeriami i hotelami, do tego pod innymi nazwami ni w豉sna marka: Scott Paper Company. Zmieni這 si to dopiero w 1896 roku, gdy do rodzinnego biznesu do陰czy 21-letni syn Irvina, Arthur Hoyt Scott. Pod jego kierownictwem Scott Paper Company ujawni豉 si jako producent papieru toaletowego, a w 1902 roku odkupi豉 mark Waldorf, kt鏎a z czasem sta豉 si najpopularniejsz mark papieru toaletowego w USA. Do嗆 powiedzie, 瞠 w latach 30. XX wieku sprzedawa豉 produkty toaletowe ju za 13 milion闚 dolar闚. W 1995 roku za blisko 10 milion闚 dolar闚 kupi j koncern Kimberly Clark.

Drzazgi, nied德iedzie i ma貫 labradory

Papier ju by, ale wci捫 nie spe軟ia wszystkich oczekiwa. Rwa si, zwykle zawiera te drzazgi. No i wci捫 by w arkuszach. Pierwszy papier w rolce w 1871 roku opatentowa inny Amerykanin, Seth Wheeler. W Europie papier na rolce jako pierwszy zacz掖 wytwarza Anglik Walther Alcock - w 1879 roku.

Wheelera toaletowy biznes poch這n掖 bez reszty. Nie zrazi si, gdy jego pierwsza firma splajtowa豉, za這篡 kolejn, a ostatecznie zgromadzi na koncie wiele 豉zienkowych patent闚: podajnik do papieru, papier z perforacj, dzi瘯i kt鏎ej 豉two odrywa si listki, i papier w wyciskane wzorki. Kolejne 150 lat to eksperymenty maj帷e na celu udoskonalenie papieru toaletowego. W 1928 roku firma Hoberg Paper wypu軼i豉 na rynek mi瘯ki papier toaletowy z w堯kna bez drzazg. Na opakowaniu by豉 pi瘯na kobieta, a papier nazwano Charmin. Sprzeda skoczy豉. Ludzie mniej si wstydzili kupowa co, co by這 "czaruj帷e", wi璚 papier zacz皻o sprzedawa w ekonomicznych pakietach po cztery rolki.

Marka Charmin dzi瘯i zmy郵nej reklamie oswoi豉 Amerykan闚 z kr瘼uj帷ym kupowaniem papieru toaletowego / Fot. David Tonelson/Shutterstock.com

Od kilkudziesi璚iu lat papiery Charmin reklamuje ju nie powabna kobieta, lecz urocza rodzina animowanych nied德iedzi, kt鏎e w pierwszej kampanii reklamowej korzysta造 z papieru na pikniku. Z kolei wizerunek bawi帷ego si papierem labradora po raz pierwszy wykorzysta豉 w reklamie papieru firma Andrex. By rok 1972, a szczeniaczek labradora zast徙i pierwotny pomys reklamy z dziewczynk turlaj帷 po domu rolk Andreksa. Scenariusz nie zosta jednak zatwierdzony przez telewizyjn komisj, kt鏎a uzna豉, 瞠 taka reklama zach璚i dzieci do marnotrawstwa. I tak dzi z najd逝窺z rolk kojarzy si labrador.

W 1942 roku w Anglii po raz pierwszy wyprodukowano papier, kt鏎y mia dwie warstwy, w po這wie lat 50. XX wieku - pierwszy papier kolorowy, w 1964 roku - pierwszy papier perfumowany Charmin, a w 1977 roku - pierwszy papier nawil瘸ny firmy Hakle, za這穎nej przez niemieckiego bankiera Hansa Klenka. Nazwa "Hakle"" by豉 zbitk sylab jego imienia i nazwiska i mia豉 pom鏂 unikn望 kr瘼uj帷ego proszenia w sklepie o papier toaletowy. "Pro軼ie o rolk Hakle" - zach璚a Klenk. Nie przyj窸o si.

A jak na rynku papieru toaletowego wygl康a Polska? Jest pot璕, je郵i chodzi o jego eksport. Wed逝g danych GUS rocznie produkuje si go nad Wis陰 ok. 400 tysi璚y ton, z czego - wed逝g Eurostatu - ok. 80 tysi璚y ton, czyli ok. 800 milion闚 rolek, idzie do zagranicznych odbiorc闚 - g堯wnym s Niemcy, kupuj od nas 700 milion闚 rolek na rok. Warto嗆 rynku papieru toaletowego w Polsce wynosi obecnie ponad 1,6 miliarda z這tych i stale ro郾ie. Podobno dlatego, 瞠 Polacy nie chc szarego papieru z makulatury i najch皻niej wydaj pieni康ze na rolki fiku郾e, kolorowe i t這czone we wzorki.

 

Paulina Dudek. Absolwentka Wydzia逝 Dziennikarstwa i Komunikacji Spo貫cznej UJ. Dziennikarka, redaktorka, tw鏎czyni cyklu mikroreporta篡 wideo "Zwykli Niezwykli" . Nagrodzona Grand Video Awards, nominowana do nagrody Grand Press. Lubi chodzi, je寮zi poci庵ami i urz康za mieszkania.