Zabijają się prosto. Metodą starą jak ludzkość - przez powieszenie. Wystarczy kawałek sznura i gotowe. W latach 2013 i 2014 zabiła się rekordowa liczba Polaków - ponad sześć tysięcy . W 2015 i 2016 roku według policyjnych statystyk nastąpił spadek liczby samobójstw - ale to dalej około 5,5 tys. rocznie.
Mężczyźni są w tym skuteczniejsi od kobiet . Sześć razy. Sześć razy więcej mężczyzn niż kobiet odbiera sobie w Polsce co roku życie.
- Jesteśmy jedynym krajem na świecie, w którym jest aż tak duża dysproporcja między śmiercią samobójczą mężczyzn i kobiet. Jeszcze w latach 90. to było 5:1 - mówi dla Weekend.Gazeta.pl prof. Maria Jarosz z Instytutu Studiów Politycznych PAN, autorka książki "Samobójstwa. Dlaczego teraz?". - Sześciu to jest już coś niesłychanego. Coś, o czym piszą na całym świecie. I piszą, że Polska to jest kraj silnych kobiet i coraz słabszych mężczyzn - dodaje.
Michał Gostkiewicz: Przeciętny polski samobójca...
Prof. Maria Jarosz:
- To mężczyzna w wieku 35-45 lat.
Czyli mężczyzna w - teoretycznie - najlepszym momencie życia zawodowego, gotowy do założenia rodziny, wychowywania dzieci. To brzmi bardzo groźnie.
- Mało tego. Samobójstwa, zwłaszcza śmierć samobójcza, to dla socjologa czynnik świadczący o tym, jaka jest kondycja społeczeństwa. Jak wskaźniki rosną, to nie jest dobrze.
No to u nas jest bardzo kiepsko.
- Zgadza się. Jest, i nie można udawać, że jest inaczej. Analizuję samobójstwa na podstawie źródłowych danych GUS. Od 1951 roku, od kiedy mamy rzetelne dane, do teraz liczba samobójstw wzrosła o 400 proc. Lokujemy się w średniej europejskiej.
Ten koszmarny wzrost to jest wzrost do średniej?!
- Wzrost nie był skokowy, tylko systematyczny, z roku na rok.
Dlaczego większość to my, mężczyźni?
- W Polsce historycznie zawsze kobiety były silniejsze od mężczyzn. Zawsze.
Pani profesor mówi, że my, mężczyźni, częściej się zabijamy, bo jesteśmy coraz słabsi.
- Mężczyźni walczyli w wojnach, trafiali na zesłanie, uprawiali politykę, a kobiety zajmowały się domem. Czyli w praktyce harowały najwięcej. Ale też potrafiły się nim zajmować. Było takie powiedzenie - porównanie z Rosją: - U nas niet w Polsze, muż żeny bolsze. Czyli że: "u nas w Rosji nie jak w Polsce, u nas mąż ważniejszy".
I teraz możemy powiedzieć, jaka jest największa grupa wśród samobójców: bezrobotni.
Bezrobotni?
- Tak. Zdarza się na przykład tak, że jeśli w małej miejscowości czy mieście zamyka się jedyny zakład pracy, to samobójcy pojawiają się wcześniej - jeszcze nie trafili na bezrobocie, ale świadomość tego, że mogą na nie trafić, kompletnie wyprowadza ich z równowagi. Boją się, że nie będą mogli sprostać sytuacji. Czasem nawet strach przed bezrobociem potrafi do tego doprowadzić.
A druga grupa to rolnicy. W poprzednim ustroju życie na wsi było najwyraźniej spokojniejsze, bardziej przewidywalne.
Czyli czarną dziurą jest wieś lub małe miasto?
- Im większe miasto, tym niższe wskaźniki samobójstw. W dużym mieście są po prostu większe szanse na znalezienie pracy. Na wsi i w małym miasteczku nie ma takich możliwości.
Zdaniem pani profesor głównym czynnikiem decydującym o wzroście liczby samobójstw jest czynnik ekonomiczny?
- Tak. Dokładnie tak, ale zdarza się, że i polityczny. Były dwa okresy, kiedy wzrastająca od 1951 roku liczba samobójstw nagle spadła. Pierwszy przypadek to rok 1981.
"Solidarność?"
- "Solidarność". Nagle wskaźniki śmierci samobójczej spadły o 35 proc. Najbardziej wśród hutników, górników i stoczniowców. Czyli w trzonie klasy robotniczej.
Zakładam, że to przez pozytywny impuls, nadzieję na lepszą przyszłość, lepszą pracę i lepsze warunki pracy?
- Oczywiście. Była za to wówczas jedna grupa, w której liczba samobójstw wzrosła. Kierownicy średniego i wyższego szczebla.
Czyli związani z poprzednim ustrojem?
- Tak. Mieli obawy, że to się może dla nich źle skończyć. Potem jednak przyszedł stan wojenny i szybko samobójstwa wróciły do poprzedniego poziomu.
A drugi spadek?
- 1989 rok. Przy czym tutaj już we wczesnych latach 90. nastąpił ponowny wzrost - wzrost powolny, który utrzymał się na stabilnym poziomie do światowego kryzysu finansowego. Od 2009 roku raptem nastąpił skokowy wzrost. Z ok. 5000 samobójstw rocznie do trochę ponad 6000.
Wzrost w ostatnich latach jest zaskakujący. Przecież kryzys powoli, powoli
się kończy. No i wraz z tym końcem liczba samobójstw się - prawdopodobnie - ustabilizowała.
Ale na bardzo wysokim poziomie.
- Aaa, żeby to spadło, to musimy mieć znowu "Solidarność", czy coś podobnego. Albo może wskaźniki teraz spadną, jak ludziom po 500 zł na dziecko dadzą. Przepraszam, żartuję. Żeby liczba samobójstw znacznie spadła, musi stać się coś naprawdę niezwykłego, co dotyczy wielu ludzi - tak jak u nas się stało w 1989 roku.
A w innych demoludach nie było podobnie?
- Nie, tylko u nas. W postkomunistycznych krajach najniższy wskaźnik samobójstw był akurat w Polsce. Ten ostatni skok w 2009 roku był porównywalny z tym w Grecji, chociaż tam są bardzo niskie wskaźniki. Procentowo różnica między mężczyznami i kobietami jest podobna, choć wszędzie mniejsza niż u nas.
Czyli wiemy, że polski samobójca to mężczyzna, wiemy, w jakim jest wieku, wiemy, że istnieje wyraźna korelacja między stanem gospodarczym Polski i perspektywami pracy a liczbą samobójstw. A co z kobietami? Według statystyk policji liczba samobójstw kobiet od 2010 roku prawie się podwoiła, osiągając poziom z 1998 roku.
- Nie są to dane w pełni wiarygodne. Ja posługuję się danymi GUS. Wyciąga się je ze źródłowej statystyki zgonów. A tam jest podana przyczyna: że odebrał sobie życie. Śmierć samobójcza to musi być śmierć stwierdzona. Czyli że lekarz i policjant sprawdzają stan człowieka. Lekarz musi wydać akt zgonu, a policjant niekoniecznie umieszcza informację w statystykach policyjnych, są one rocznie o 12% niższe.
W statystykach zgonów samobójczych przodują mężczyźni...
Za to, jeśli chodzi o rozkład płci przy próbach samobójczych, jest dokładnie odwrotnie.
Więcej kobiet próbuje się zabić, podczas gdy mężczyźni są skuteczniejsi?
- Tak. Przy czym zwłaszcza w przypadku kobiet próba samobójcza często bywa wołaniem o pomoc: partnera, rodziny - wreszcie społeczeństwa, a nie ostatecznym rozwiązaniem problemów, przed którymi człowiek stanął.
Czy poczucie samorealizacji i osiągania celów zmniejsza podatność na samobójstwo wśród kobiet?
- Nie tylko to, choć ma znaczenie fakt, że dziś polskie kobiety coraz częściej pracują i coraz częściej zatrudniane są na wyższych stanowiskach.
Ale jest też druga strona medalu - mają większe wymagania wobec mężczyzn. A im trudno te wymagania spełnić. Kobiety zaczęły mówić tak: Ten Janek się nie narobi tak jak ty, a więcej zarobi. A poza tym ty się jakoś mało domem zajmujesz. No i w łóżku też się zrobiłeś jakiś marny . Panuje pogląd, udokumentowany badaniami, że mężczyźni mają mniejszą zdolność adaptacji do zmieniających się warunków, a kobiety - większą. W głowie mężczyzny tymczasem siedzi macho i czuje presję.
Trudno, żeby nie czuł, skoro wie, że ma obowiązek zarabiać na rodzinę, a nie ma pracy.
- Jest taki film "Perła w koronie". Tam jest tak, że jak górnik przychodzi do domu, to mu żona obiad nakłada, i jeszcze większy kawałek mięsa dorzuci. I z szacunkiem się odnosi. A teraz, jak górnik przychodzi do domu, to obiadu nie ma, bo żony nie ma, bo ona na przykład...
...też jest w pracy.
- Tak. A szacunku górnik też nie ma, bo ci, co nie są górnikami, np. więcej zarabiają. Wiem, że to, co powiem, nie spodoba się profesor Magdalenie Środzie, ale moim zdaniem kobiety dziś za dużo wymagają zwłaszcza od swoich partnerów. Uważam, że za część tej kolosalnej różnicy między liczbą śmierci samobójczych kobiet i mężczyzn odpowiadają kobiety.
A mężczyźni - niedoszli samobójcy skarżą się na kobiety?
- Na ogół nie zostawiają listów, albo jak zostawiają, to rodzina ich nie pokaże. Są badania z centrów reanimacji, prowadzone na tych, których udało się odratować. Porównywano w nich cechy odratowanych z innymi z ich grupy wiekowej i zawodowej. I okazało się, że nie ma tu różnic zdrowotnych. Jedyną różnicą, którą dało się uchwycić, jest to, że ci mężczyźni byli życiowo mniejszymi optymistami, mieli pesymistyczny ogląd świata, nie wierzyli w szansę na lepszą przyszłość.
Z tego, co czytałem, mężczyźni, a szczególnie młodzi chłopcy, są skuteczniejsi w dokonywaniu samobójstwa niż kobiety i dziewczynki.
- Tak. Dlatego że większość samobójstw jest dokonywana przez powieszenie. To się na ogół udaje. I tu nie ma wielkiej różnicy - i mężczyźni, i kobiety, jak już umierają wskutek próby samobójczej, to z reguły jest to powieszenie. Natomiast częściej skuteczniej popełniają samobójstwo chłopcy.
Kilka lat temu w kinach pokazywano film "Sala samobójców", opowiadający o problemie samobójstw wśród młodych ludzi bez oparcia w rodzinie, szkole, kolegach. Był też dokument o pewnym mieście w Walii, gdzie zabiło się w ciągu kilku lat kilkuset nastolatków. To było klasyczne porobotnicze miasto, gdzie w późnych latach 80. rodzice tych dzieciaków stracili pracę w przemyśle ciężkim i wydobywczym. Prasa pisała o "epidemii" samobójstw, polegającej na tym, że w określonym miejscu w określonej grupie ludzi skokowo wzrasta liczba tych, którzy targnęli się na swoje życie.
- Takie zjawiska istnieją też u nas. Jest to dosyć rzadkie, ale się zdarza. Natomiast to, co jest charakterystyczne, to to, co się określa jako odmładzanie się struktury wieku samobójców. Co roku coraz młodsi odbierają sobie życie. I są to właśnie przeważnie chłopcy.
Zaczęłam się zastanawiać: czy od chłopców się więcej wymaga? To, co wiemy, to to, że następuje to w sytuacji, gdy nakładają się na siebie problemy w szkole i problemy w rodzinie. A problemy w rodzinie najczęściej oznaczają to, że rodzice za mało się dziećmi zajmują, za to za dużo
od nich wymagają. Albo są konflikty. Albo wyjeżdżają za granicę i zostawiają dzieci w Polsce. Efekt? Było kilku samobójców, którzy ledwo skończyli 10 lat! A już 14-latków jest sporo. I te dzieci się do tego przygotowują. Oddają pożyczone rzeczy kolegom, do rodziców piszą list, że nie spełnili ich oczekiwań.
Mówiliśmy głównie o czynnikach ekonomicznych, ale nie można zapomnieć o ludzkiej psychice.
- Na pytanie: "dlaczego ludzie się zabijają?", mogę odpowiedzieć tylko częściowo - jest relatywnie mało badań tego zjawiska. Wiemy, że prawie nigdy przyczyną nie jest jeden jedyny czynnik, który popycha do tego desperackiego kroku. Np. jednym z takich czynników jest nagłe osamotnienie. Nagłe, to znaczy np. nagła śmierć jednego ze współmałżonków. Innym czynnikiem może być rozwód. W połowie przypadków do śmierci samobójczej dochodzi po roku od takiej straty.
Człowiek bardzo
nie lubi być sam. Jak ten pierwszy okres po stracie przejdzie, to już raczej będzie dobrze. Ale jeśli w jednym momencie wystąpi kilka czynników, jeśli życie przybierze naprawdę zły obrót, np. w jednej chwili człowiek przeżywa osamotnienie i do tego dojdzie bezrobocie - no to już jest dla takiego człowieka za dużo.
Od redakcji: materiał został pierwszy raz opublikowany w 2015 r. Przypominamy go ze względu na start kolejnej edycji kampanii "Twarze depresji. Nie oceniam. Akceptuję" . Na tej stronie znajdziesz ważne telefony, pod którymi możesz uzyskać pomoc .
Maria Jarosz. Socjolog, profesor zw. dr hab., pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN. Tematem śmierci samobójczej i statystykami tych zgonów zajmuje się od kilkudziesięciu lat, jest autorką około 300 studiów i artykułów naukowych dotyczących samobójstw oraz 30 książek naukowych, w tym m.in. "Samobójstwa. Dlaczego teraz?".
Michał Gostkiewicz. Dziennikarz magazynu Weekend.Gazeta.pl, wcześniej pracował w Dzienniku.pl i tygodniku "Newsweek". Pisze o sprawach zagranicznych i fotografii. Rozmawiał m.in. z Richardem Bransonem, Benjaminem Barberem, Robertem Biedroniem i Andrzejem Dudą. Prowadzi bloga Realpolitik , bywa na Twitterze i na Instagramie . Gdy nie pracuje, chodzi po górach i robi zdjęcia.