Historia
Polska reprezentacja przed odlotem na Igrzyska. Helena Pilejczyk stoi w pierwszym rz璠zie czwarta od prawej (Archiwum prywatne Heleny Pilejczyk)
Polska reprezentacja przed odlotem na Igrzyska. Helena Pilejczyk stoi w pierwszym rz璠zie czwarta od prawej (Archiwum prywatne Heleny Pilejczyk)

18 lutego 1960 roku. Czwartek, dzie otwarcia zimowych igrzysk olimpijskich w Squaw Valley w Kalifornii. Jest godzina trzynasta trzydzie軼i i uroczysto嗆 powinna si zaczyna, ale nie mo瞠, bo brakuje s這鎍a i Richarda Nixona.

Wiceprezydent Stan闚 Zjednoczonych ma wyg這si formu喚 rozpoczynaj帷 igrzyska, ale wci捫 jedzie samochodem z Reno. Od wielu godzin sypie 郾ieg, podr騜 helikopterem jest niemo磧iwa, ale warunki drogowe te s fatalne. Samochody stoj zderzak w zderzak w kilometrowych korkach. Wiceprezydent jedzie pod pr康 – na wszelki wypadek zamkni皻o wszystkie zjazdy z autostrady.

Pogoda w g鏎ach Sierra Nevada jest nieprzewidywalna, to nie Alpy. Dwa tygodnie wcze郾iej przysz豉 odwil – dziesi耩 stopni powy瞠j zera. ㄊ篤iarze, kt鏎zy ju przyjechali, nie mogli trenowa, bo lodowiskom nie pomaga這 nawet sztuczne ch這dzenie. Kilka dni p騧niej przez dolin przesz造 ulewne deszcze, zniszczy造 dolne partie tras zjazdowych.

Teraz jednak jest dwunastostopniowy mr霩. M篹czyzna w stalowoniebieskiej kurtce stoi na drabinie pi耩 metr闚 nad ziemi i 這pat pr鏏uje zrzuci nadmiar 郾iegu z pokrywy znicza olimpijskiego. Na uroczysto嗆 czeka osiemna軼ie tysi璚y ludzi, wielu z nich nie otrzepuje ju nawet kurtek i p豉szczy. Aby si rozgrza, jedni si ko造sz, inni nakrywaj grubymi kocami.

Najnowsze wiadomo軼i, poruszaj帷e historie, ciekawi ludzie - to wszystko znajdziesz na Gazeta.pl

好ieg pokrywa te b瑿ny kilkudziesi璚iu szkolnych zespo堯w muzycznych z Kalifornii i Nevady, wpada do czar waltorni. Ponad trzy i p馧 tysi帷a licealist闚 b璠zie 酥iewa w ch鏎ze lub gra razem z orkiestr Marynarki Wojennej Stan闚 Zjednoczonych. Na razie dr膨 z zimna w czerwono-granatowych strojach galowych, przemakaj im buty, ustniki przymarzaj do warg. Niekt鏎zy owijaj sobie g這wy we軟ianymi szalikami i dopiero na nie nak豉daj wysokie czaka. Kto z organizator闚 sugeruje, by pozwoli uczniom schroni si pod dachem Areny Blytha, ale Walt Disney, kt鏎y odpowiada za opraw uroczysto軼i, si nie zgadza. Przygotowania trwa造 od wielu tygodni, w 鈔odku nie ma miejsca dla wszystkich, a m這dzi muzycy po鈍i璚ili si, by tu by – nawet przyjechali za w豉sne oszcz璠no軼i. Maj sta, gdzie s. Wszystko odb璠zie si zgodnie z planem.

Aluzja jest jasna*

Kr鏒ko po przybyciu Nixona chmury si rozst瘼uj. Uroczysto嗆 zaczyna si z godzinnym op騧nieniem. Flagi Grecji, Stan闚 Zjednoczonych, olimpijska i 鏀mych zimowych igrzysk zostaj wystrzelone w powietrze i 豉godnie opadaj na spadochronach. Nastoletni skauci wci庵aj na maszty flagi wszystkich trzydziestu pa雟tw.

Gra orkiestra Marynarki Wojennej Stan闚 Zjednoczonych. W rytm specjalnie skomponowanej Parady olimpijczyk闚 sportowcy maszeruj obok Trybuny Honoru w stron Areny Blytha. Na pocz徠ku tradycyjnie Grecja, cho akurat Grek闚 tu nie ma, potem Argentyna i Australia.

Polska reprezentacja w drodze do Areny Blytha. Zdj璚ie z pr鏏y przed uroczysto軼i otwarcia - sportowcy maszeruj jeszcze w dresach (Archiwum prywatne Heleny Pilejczyk)

ㄊ篤iarka szybka Helena Pilejczyk czeka w kolorowym t逝mie z reszt polskiej ekipy. Cytrynowe kurtki Szwed闚, czerwone Niemek i b喚kitne p豉szcze Japo鎍zyk闚 mocno kontrastuj z wszechogarniaj帷 biel. Ona ma na sobie chabrowe spodnie narciarki, kurtk wyko鎍zon we軟 w tym samym kolorze (na piersi bia造 orze貫k na czerwonym tle), czapk z daszkiem i we軟ian otoczk. Na nogach br您owe kozaki z ciel璚ej sk鏎ki, cho jej zdaniem wygl康a to raczej na sk鏎 konia. To jednak niewa積e, str鎩 jest przepi瘯ny, a ona jest tutaj – w鈔鏚 najlepszych zawodnik闚 z ca貫go 鈍iata.

Przed Polakami id Norwegowie – co chwil odwracaj si i krzycz "Polska – Polska!". Na ko鎍u Turcja, Zwi您ek Radziecki i gospodarze. Do gry w陰czaj si liceali軼i z orkiestr szkolnych.

Przewodnicz帷y komitetu organizacyjnego Prentis C. Hale wita uczestnik闚: "Waszym celem bez w徠pienia jest jeden z czterdziestu o鄉iu z這tych medali, kt鏎e zostan tu wr璚zone w ci庵u nast瘼nych dziesi璚iu dni. Ale pozwol sobie zach璚i was, by軼ie przyj瘭i dodatkowy cel: pozna i porozumie si z ka盥ym innym mieszka鎍em wioski olimpijskiej. Je郵i opu軼icie Squaw Valley, znaj帷 wszystkich swoich konkurent闚 i rozumiej帷 ich nadzieje, cele i ambicje, mo瞠cie wr鏂i do domu jako najlepsi na 鈍iecie ambasadorowie jedno軼i i pokoju. Zanim podbijemy kosmos, powinni鄉y po鈍i璚i si pokonaniu bli窺zej przestrzeni: dystansu mi璠zy narodami, rasami i religiami".

Dla wszystkich w Arenie i przed ni aluzja jest jasna. Wy軼ig kosmiczny mi璠zy Stanami Zjednoczonymi i Zwi您kiem Radzieckim trwa od dw鏂h i p馧 roku. Na razie na orbit oko這ziemsk wys豉no co najmniej dziesi耩 ps闚, kilka ma逍 i kr鏊ika. Jednak ani przewodnicz帷y, ani uczestnicy igrzysk nie wiedz, 瞠 w Zwi您ku Radzieckim w豉郾ie ko鎍z wybiera dwunastu kandydat闚 na pierwszego cz這wieka w kosmosie. Niespe軟a dwudziestosze軼ioletni Jurij Gagarin trafi do Gwiezdnego Miasteczka pod Moskw za mniej ni miesi帷.

Tymczasem ameryka雟ki wiceprezydent Richard Nixon wchodzi na m闚nic, by wypowiedzie najwa積iejsze w tym dniu pi皻na軼ie s堯w. Rozbrzmiewa hymn olimpijski, flaga wznosi si na maszt. W niebo wzlatuj go喚bie, w dolinie rozbrzmiewa osiem wystrza堯w salwy honorowej – po jednym za ka盥e zimowe igrzyska.

Kilkana軼ie tysi璚y ludzi spogl康a w stron zbocza Papoose Peak. Widoczno嗆 jest teraz wspania豉, 鈍ieci s這鎍e. Nagle pojawia si dziewi耩 postaci. Pierwsza w prawej r璚e trzyma p這n帷 pochodni – to dwukrotna mistrzyni olimpijska, narciarka Andrea Mead Lawrence. Razem z ni ze wzg鏎za zje盥瘸 Gwardia Honorowa. Spiker wyja郾ia, 瞠 ogie olimpijski przyby tu z Norwegii. Tak jak przed zimowymi igrzyskami w Oslo w roku 1952 zapalono go w Morgedal, sk康 pochodzi Sondre Norheim, ojciec narciarstwa klasycznego. Samolotem przetransportowano go do Los Angeles, a po uroczysto軼i na stadionie letnich igrzysk 1932 roku ruszy豉 sztafeta. Przez ca陰 Kaliforni ogie nios這 ponad siedemset os鏏, g堯wnie m這dzie. Ostatni jest panczenista, mistrz olimpijski Kenneth Henry – okr捫a tor 造篤iarski, podje盥瘸 do Trybuny Honoru, ostro積ie wspina si po stromych drewnianych schodach, wysoko unosz帷 pochodni, na szczycie odwraca si, zatrzymuje na chwil i zapala znicz.

Czas na olimpijsk modlitw. To nowo嗆 podczas ceremonii otwarcia, bo dot康 msze organizowano przed nimi. Disney uznaje jednak, 瞠 religia jest jedn z ameryka雟kich wolno軼i.

ㄊ篤iarka figurowa Amerykanka Carol Heiss sk豉da przysi璕 w imieniu wszystkich olimpijczyk闚.

Orkiestry Marynarki Wojennej i szkolne graj Gwia寮zisty sztandar, hymn Stan闚 Zjednoczonych, 酥iewa ch鏎 licealist闚.

Gdy sportowcy opuszczaj Aren, w niebo wznosz si fajerwerki, sto flag z trzykolorow gwiazd – symbolem tych igrzysk – i dwadzie軼ia tysi璚y kolorowych balon闚. Wystrzelone zostaj r闚nie flagi poszczeg鏊nych pa雟tw. Helena jest przekonana, 瞠 polska wznios豉 si najwy瞠j.

Kilka minut po zako鎍zeniu uroczysto軼i niebo zaczyna si chmurzy i zn闚 pada 郾ieg. Amerykanie b璠 powtarza opowie軼i o "cudzie w Squaw Valley". Podobno jeden z radzieckich go軼i chcia si dowiedzie, jaki zaawansowany system kontroli pogody zastosowali Amerykanie, cho mo瞠 to tylko z這郵iwe plotki.

Po uroczysto軼i wiosk olimpijsk odwiedza Richard Nixon. Gdy z 穎n podje盥瘸 samochodem pod budynek sto堯wki, 造篤iarki Helena Pilejczyk i Elwira Seroczy雟ka oraz narciarka J霩efa P瘯sa-Czerniawska rozmawiaj w豉郾ie z Eugeniuszem Szczepanikiem, attaché ambasady PRL w Waszyngtonie. Na kurtkach zawodniczek wiceprezydent Stan闚 Zjednoczonych rozpoznaje bia貫 or造.

– Poland? – pyta, a gdy potwierdzaj, dodaje, 瞠 zna kilka polskich s堯w: – Niech 篡je Polska. Niech 篡je przyja潯 polsko-ameryka雟ka.

Nast瘼nie zwraca si do Heleny: – Pami皻am spotkanie z Polakami w Warszawie i w sercu swoim nosz du膨 sympati dla Polak闚.

Wiceprezydent USA odwiedza sto堯wk, 鈍ietlic i okolice dormitori闚, rozdaje autografy i pi鏎a wieczne ze swoim imieniem i nazwiskiem. Zapytany, czy je寮zi na nartach, odpowiada, 瞠 w latach trzydziestych je寮zi na po逝dniu Kalifornii, ale niezbyt dobrze. Zawodniczkom z ekipy niemieckiej chwali si, 瞠 jego te軼iowa pochodzi z Hesji. Spotyka si z reprezentacj Zwi您ku Radzieckiego. ㄊ篤iarka szybka Lidija Skoblikowa wpina mu w po喚 p豉szcza symbol radzieckiej dru篡ny, a hokeista Jurij Cicinow wr璚za pami徠kow przypink. Nixon nie przygl康a si jej, tylko pyta zawodnika, sk康 pochodzi (z Moskwy), i 篡czy mu powodzenia. Dopiero p騧niej odkrywa, 瞠 znaczek przedstawia z這t sond ksi篹ycow ㄆna 1, kt鏎 Rosjanie wystrzelili w kosmos 2 stycznia poprzedniego roku.

W lutym 1960 roku prezydentem Stan闚 Zjednoczonych jest jeszcze Dwight Eisenhower. Na igrzyska nie przyje盥瘸, bo ma problemy ze zdrowiem, a poza tym nie musi – ko鎍zy w豉郾ie drug kadencj i nie mo瞠 si ubiega o reelekcj. Co innego Nixon: pochodzi z Kalifornii, przez ostatnie cztery lata kilkakrotnie wspiera komitet organizacyjny i w豉郾ie rozpoczyna kampani przed jesiennymi wyborami. Zasada "nic tak nie podbija politycznego kapita逝 jak pokazywanie si ze zwyci瞛cami" dzia豉 po obu stronach 瞠laznej kurtyny.

Wygrywanie to dla Nixona wa積y temat. Wiceprezydent cz瘰to cytuje swojego trenera futbolu z czas闚 college’u, kt鏎y mawia, 瞠 z pora磬i nigdy nie mo積a si cieszy – trzeba by z造m, nawet w軼iek造m z jej powodu. Mo積a jednak by "dobrym przegranym". Good loser nie w軼ieka si na rywali ani na koleg闚 z dru篡ny, lecz wy陰cznie na siebie. Ta 篡ciowa m康ro嗆 przyda si politykowi ju jesieni tego roku, gdy wybory prezydenckie przegra z Johnem F. Kennedym, a tak瞠 – o wiele bardziej – kilkana軼ie lat p騧niej.

Trener jeszcze nie p豉cze

20 lutego 1960 roku. Jest sobota, coraz bli瞠j do godziny dziewi徠ej.

Helena Pilejczyk szykuje si do pierwszego startu – biegu na 500 metr闚. Ma do wyboru dwa kostiumy. Albo we軟iany sweter, rajtuzy, czapka i r瘯awiczki, albo elastyczny, dwucz窷ciowy. Ten pierwszy nie jest dobry, bo we軟a stawia op鏎 powietrzu, ale w tym drugim czuje si 幢e. Jest niedopasowany, ma za kr鏒k bluzk. Helena wybiera we軟.

W we軟ianym swetrze Helena Pilejczyk p璠zi w biegu na dystansie 1500 metr闚 (Archiwum prywatne Heleny Pilejczyk) , 'Wygrywanie to dla Nixona wa積y temat. Wiceprezydent cz瘰to cytuje swojego trenera futbolu z czas闚 college'u, kt鏎y mawia, 瞠 z pora磬i nigdy nie mo積a si cieszy' (Oliver F. Atkins/ Wikimedia Commons)

Przed startem si denerwuje, 幢e spa豉, nie mo瞠 je嗆. Jest wicemistrzyni 鈍iata, chce wypa嗆 jak najlepiej, a na ka盥ym dystansie biegnie si raz, nie ma podzia逝 na eliminacje i fina造. Wygrywa zawodniczka z najlepszym czasem. Na trasie Helena trzykrotnie si potyka, z trudem utrzymuje r闚nowag, zajmuje dwunaste miejsce – w po這wie stawki. Elwira Seroczy雟ka jest sz鏀ta.

21 lutego 1960 roku. Niedziela, godzina dziewi徠a. Jest osiem stopni poni瞠j zera, 鈍ieci s這鎍e, wieje s豉by wiatr.

Helena startuje na 1500 metr闚. Cho uwielbia sprinty, wymagaj wi瘯szej si造 fizycznej, a ona jest szczup豉, teraz ma wi瘯sze szanse.

W stroju wprowadza innowacj – d馧 elastyczny, g鏎a we軟iana. Trudno, do zbyt kr鏒kiej bluzki si nie przekona.

Gdy czeka na start, jest skoncentrowana wy陰cznie na swoim wyst瘼ie. Zn闚 ma trem, w dodatku nie jest zadowolona z wczorajszego wyniku. Rozgrzewa si, czeka, a wywo豉j jej nazwisko.

Nie wie, 瞠 K豉ra Gusiewa, radziecka zawodniczka, kt鏎a w szwedzkim Östersundzie pokona豉 j na 1000 metr闚, teraz zrobi豉 tak 鈍ietny wynik (2 minuty 28,7 sekundy), 瞠 nast瘼nym dziesi璚iu 造篤iarkom nie udaje si jej przegoni.

Nie wie te, 瞠 w si鏚mej parze Elwira Seroczy雟ka z czasem 2 minuty 25,7 sekundy pobi豉 rekord Polski, a do rekordu 鈍iata zabrak這 jej tylko dw鏂h setnych sekundy. Teraz jest na prowadzeniu.

Helena jest dobrej my郵i. Biegnie w dziewi徠ej parze z Lidij Skoblikow. Rosjanka mo瞠 i jest od niej osiem lat m這dsza, ale w Szwecji uleg豉 Polce na 1000 metr闚. Ustawiaj si na linii startu.

Strza –ruszy造!

Lewa, prawa, lewa, prawa, pierwsza prosta, wira, lewa, prawa, lewa, prawa, druga prosta, wira, lewa, prawa, przez pierwsze sze嗆set metr闚 id r闚no.

Raz, dwa, raz, dwa, Polka przyspiesza. Na wira簑, w po這wie drugiego okr捫enia wysuwa si na prowadzenie.

Raz, raz, raz, mknie po tafli, zostawia Rosjank za sob, raz, raz, raz.

Sztuczny tor jest doskona造, jednak Helena czuje, jak zaczynaj j opuszcza si造. Chyba ruszy豉 za szybko i za wcze郾ie, nie wytrzymuje tempa, kt鏎e narzuci豉. Raz, dwa, raz, dwa.

Rosjanka wyr闚nuje, wyprzedza j i zwi瘯sza dystans. Do mety zosta這 jeszcze p馧 okr捫enia, zawodniczki dzieli dwadzie軼ia pi耩 metr闚. Na ostatnim wira簑 Helena zrywa si do finiszu, raz, raz, raz, zmniejsza odleg這嗆, raz, raz, raz – wpada na met o dwie sekundy za p騧no.

Da豉 z siebie wszystko. Zwalnia i obje盥瘸 tor. Chwil zajmuje, nim komputer firmy IBM RAMAC 305 poda, 瞠 jej czas to 2 minuty 27,1 sekundy – lepszy od jej rekordu 篡ciowego sprzed kilku tygodni o ca貫 dziesi耩 sekund. Jeszcze nie wie, 瞠 ma br您owy medal, Elwira srebrny, a Lidija Skoblikowa wygra豉 z nowym rekordem 鈍iata. Trener Kalbarczyk jeszcze nie p豉cze z rado軼i. Helena jeszcze przez moment nie s造szy okrzyk闚 i oklask闚, tylko bicie swojego serca, a w p逝ca wci庵a rze鄂ie powietrze.

Zobacz wideo Justyna 疾這bowska: 24-latka, kt鏎a uczy ludzi boksu

W barze bez limitu

Dni po 23 lutego 1960 roku. Do start闚 Helena by豉 skoncentrowana wy陰cznie na aklimatyzacji i treningach. Teraz mo瞠 korzysta z dobrodziejstw wioski olimpijskiej.

Od pocz徠ku najwi瘯sze wra瞠nie robi na niej sto堯wka. To du瘸 hala, jednocze郾ie mo瞠 si tu posila ponad siedemset os鏏. Reprezentacje poszczeg鏊nych kraj闚 nie maj wydzielonych miejsc. Ka盥y siada, gdzie chce, jakby zimnej wojny nie by這.

Kto zna inny j瞛yk, pr鏏uje swych si, kto nie – rozmawia na migi. Jako wszyscy si dogaduj. Helena szczeg鏊nie lubi Rosjanki, bo znaj si ze wsp鏊nych zgrupowa i s serdeczne (z K豉r Gusiew b璠 pisa listy jeszcze wiele lat p騧niej).

Na d逝gich sto豉ch ustawiono kosze – w nich figi, ananasy, pomara鎍ze, banany i rodzynki. Cz這nkom polskiej ekipy trudno uwierzy, 瞠 mog je嗆 tyle owoc闚, na ile maj ochot, a nawet zabra co do pokoju. W dodatku w barze bez limit闚 serwuj hot dogi, lody lub gor帷 czekolad.

Za rozrywk w wiosce olimpijskiej odpowiadaj wsp馧pracownicy Walta Disneya.

Codziennie o dwudziestej trzydzie軼i sto堯wka zamienia si w sal widowiskow – organizowane s koncerty, wyst瘼y i spotkania z gwiazdami Hollywood. Gdy 軼i庵ni皻y z Disneylandu zesp馧 artyst闚 wystawia rewi, kt鏎a ko鎍zy si strzelanin i mordobiciem, ha豉sy s tak realistyczne, 瞠 niepokoj ochron. Prezenter telewizyjny Art Linkletter codziennie prosto ze sceny 陰czy si telefonicznie z bliskimi kt鏎ego ze sportowc闚 – jeden z Brytyjczyk闚 zawstydzony przyznaje, 瞠 jego rodzina nie ma w domu telefonu.

Najnowsze wiadomo軼i, poruszaj帷e historie, ciekawi ludzie - to wszystko znajdziesz na Gazeta.pl

Zawodnik闚 odwiedzaj mi璠zy innymi piosenkarz Bing Crosby, gwiazdy serialu telewizyjnego Zorro i aktorka Jayne Mansfield. T ostatni zapami皻a wiele os鏏, bo wsz璠zie chodzi z pieskiem na r瘯ach i jest 逝dz帷o podobna do Marilyn Monroe.

Daniel Lis, autor ksi捫ki (archiwum prywatne)

Od rana do p騧nego wieczora czynne s dwie sale kinowe. Ameryka雟ka Akademia Filmowa wybra豉 dla sportowc闚 dwadzie軼ia pi耩 film闚 pe軟ometra穎wych. Wst瘼 i napoje s bezp豉tne.

W 鈍ietlicy ustawiono automaty do gier i sto造 do ping-ponga. Jest te szafa graj帷a, co wiecz鏎 urz康zane s pota鎍闚ki. Zawodnicy podryguj do piosenek Harry’ego Jamesa, Franka Sinatry, Elvisa Presleya. Ze 鈍ietlicy 鄉iech s造cha jeszcze d逝go po tym, jak nad dolin zapada ciemno嗆.

*字鏚tytu造 i tytu pochodz od redakcji

Fragmenty ksi捫ki "Stulecie przeszk鏚. Polacy na igrzyskach". Ebook i audiobook do kupienia w Publio.pl >>

Daniel Lis. Redaktor ksi捫ek non-fiction, absolwent Wydzia逝 Studi闚 Mi璠zynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiello雟kiego. Wsp馧autor ksi捫ki "Jako to b璠zie. Szcz窷cie po polsku". "Stulecie przeszk鏚. Polacy na igrzyskach" to jego reporterski debiut.