Świat
Ludzie kładą kwiaty i świece pod muralem upamiętniającym Savitę Halappanavar. Savita, której odmówiono aborcji, poroniła i zmarła na sepsę. Uznawana jest za ofiarę obowiązującego w Irlandii prawa aborcyjnego (fot. Niall Carson/PA via AP)
Ludzie kładą kwiaty i świece pod muralem upamiętniającym Savitę Halappanavar. Savita, której odmówiono aborcji, poroniła i zmarła na sepsę. Uznawana jest za ofiarę obowiązującego w Irlandii prawa aborcyjnego (fot. Niall Carson/PA via AP)

Do 1995 roku w Irlandii nie można było legalnie się rozwieść. W 1973 r. aż 95 proc. populacji uczęszczało na msze święte. Do 1992 r. antykoncepcja (dostępna legalnie dopiero od 1972 r.!) była tylko dla małżeństw i na receptę. Dziś rozwody są legalne, w 2015 r. kraj zalegalizował małżeństwa homoseksualne - jako pierwszy na świecie w referendum), na msze chodzi 46 proc. wiernych .

A kilka dni temu ponad 66 procent głosujących przy frekwencji 64 proc. poparło wykreślenie z irlandzkiej konstytucji poprawki mówiącej, że prawo nienarodzonego dziecka do życia jest równe prawu jego matki . Obecnie aborcja jest nielegalna, chyba że lekarze stwierdzą zagrożenie życia matki. Do aborcji potrzeba zgody dwóch lekarzy. Po referendum rząd premiera Leo Varadkara (zresztą wyoutowanego homoseksualisty) już zapowiedział zmianę prawa: przerwanie ciąży miałoby być legalne, bez ograniczeń, do 12. tygodnia.

Plakaty agitujące do głosowania za i przeciw w referendum ws. aborcji w Irlandii (fot. Peter Morrison/AP Photo)

UPADEK KOŚCIOŁA

Jak to się stało, że irlandzki Kościół, który zawiadywał ogromną liczbą szkół podstawowych w kraju, który decydował o tym, co jest, a co nie jest w Irlandii moralne, któremu żaden rząd nie śmiał się otwarcie przeciwstawić, jest dziś - co przyznał otwartym tekstem popularny liberalny duchowny, pisarz i komentator, mnich Mark Patrick Hederman z opactwa Glenstal w Limerick - w odwrocie? Przecież jeszcze niedawno "być Irlandczykiem" znaczyło "być katolikiem".

Najprostsza odpowiedź brzmi: Kościół jest sam sobie winien. I sporo w tej odpowiedzi prawdy.

W 1979 r. w mieście Galway oczekującymi na Jana Pawła II tłumami młodych ludzi opiekowali się duszpastersko dwaj charyzmatyczni duchowni - biskup Eamon Casey i braciszek Michael Cleary. W 1992 roku okazało się, że biskup Casey ma. 17-letniego syna - piszą w książce "W poszukiwaniu dziedzictwa kulturowego irlandzkiego katolicyzmu" Eamon Maher i Eugene O'Brien . Również brat Cleary uległ - jak okazało się 2008 roku - pokusom doczesnego życia. Doczekał się mianowicie dwójki dzieci z kobietą, która oficjalnie była jego gosposią na parafi i. Ale ich historie to tylko mały procent skandali, które w latach 90. i dwutysięcznych wstrząsnęły irlandzkim Kościołem katolickim. I to te najbardziej niewinne.

Upadek irlandzkiego Kościoła wyznaczają cztery raporty: ws. Ferns (2005); komisji Ryana (2009), komisji sędzi Murphy (2009) i raport ws. Cloyne (2011). Jak podkreślał mnich Mark Hederman , nie były one jednak początkiem odchodzenia Irlandczyków od kościoła, a raczej przypieczętowaniem rozwodu społeczeństwa z wiarą. I trudno się dziwić. Treść tych raportów trudno określić inaczej jak "potworność".

Raport ws. diecezji Ferns opisywał ponad 100 przypadków molestowania seksualnego dzieci w latach 1962-2002 w tej diecezji. Oskarżonych zostało aż 21 księży, raport opisywał też, jak miejscowi biskupi zatajali informacje o przestępstwach swoich podwładnych.

Raport Murphy (od nazwiska sędzi Yvonne Murphy) opisywał z kolei, jak archidiecezja dublińska ukrywała kilkadziesiąt przypadków molestowania seksualnego dzieci przez księży - pierwsze jeszcze w latach 40. XX wieku. Raport stwierdzał, że dobro dzieci, pomoc ofiarom i wymierzenie sprawiedliwości sprawcom były w priorytetach diecezji na dalszych miejscach - najważniejsze było uniknięcie skandalu i ochrona reputacji Kościoła.

Raport komisji Ryana prześwietlił 60 szkół prowadzonych przez zakony pod egidą ministerstwa edukacji. To, co odkryli śledczy, nazwano irlandzkim Holokaustem. Przez dekady podopieczni katolickich szkół byli traktowani jak niewolnicy nie posiadający żadnych praw. Wśród obrzydliwości popełnianych na dzieciach były gwałty, zmuszanie do seksu oralnego, publiczna kara nagiej chłosty i pobicia ofiar po... nieudanych próbach gwałtu na nich. Dotyczyło to w szczególności instytucji edukacyjnych dla chłopców. Do tego żyjące w spartańskich warunkach dzieci chodziły głodne, bo jedzenie było fatalne. I nigdy nie wiedziały, kiedy będzie następne bicie. I za co.

W latach od roku 1914 aż do początku XXI wieku przez pozostające pod kościelną kuratelą irlandzkie instytucje edukacyjne przewinęło się 25 tysięcy dzieci. Rekompensatę za krzywdy od rządu w Dublinie otrzymało już ponad 14 tysięcy ofiar. A około 1500 osób odważyło się mówić o koszmarze.

O tym, jak siostry zakonne rozebrały do naga i zbiły batem dzieci, które poskarżyły się, że były molestowane przez kierowcę karetki. Po co bat? Żeby "wypędzić z nich diabła".

O tym, jak przywiązane do krzyża dziecko było gwałcone, a przyglądający się temu dorośli w tym czasie się masturbowali.

O tym, jak dzieci były głodzone, bite, jak zapowiadano im wieczorem poranne bicie, by czekały na nie całą noc. O karnym tygodniu zamknięcia w chlewie ze świniami. O biciu do krwi i zakazie pójścia na pogrzeb ojca, bo jeszcze by ktoś blizny zobaczył .

Katastrofy irlandzkiego Kościoła dopełnił raport ws. diecezji Cloyne , ukazujący, jak wysocy rangą dostojnicy robili wszystko, by ukryć przed światem przypadki molestowania seksualnego dzieci.

Radość zwolenników złagodzenia prawa aborcyjnego po referendum w Irlandii (fot. Peter Morrison/AP)

SEKULARYZACJA IRLANDCZYKÓW

Efekt? Masowy spadek uczestnictwa we mszach św. o ponad połowę i kryzys powołań, w porównaniu z którym ich spadek w Polsce wygląda na niewielki. W 1999 roku w polskich seminariach było prawie 7 tysięcy kleryków, dzisiaj nieco ponad 3 tysiące . W Irlandii w 2017 r. było ich około 100 - a kilka lat wcześniej 600 . Nadto, jak wskazuje The Irish Times, irlandzki Kościół dramatycznie się starzeje. Tylko w samej archidiecezji dublińskiej większość księży jest po sześćdziesiątce, a za młodych uchodzi dwójka 35-latków.

Ale skandale seksualne i ich następstwa to - jak wskazują tylko część przyczyn utraty wpływów przez Kościół w irlandzkim społeczeństwie. Proces, jak wskazują autorzy "W poszukiwaniu dziedzictwa kulturowego irlandzkiego katolicyzmu", rozpoczął się wcześniej i miał wiele aspektów. Jeszcze w latach 90., gdy okazało się, że biskup Casey nie dochował celibatu, to nie on, a jego partnerka usłyszała wiele cierpkich słów.

Liczenie głosów w referendum w Irlandii (fot. Peter Morrison/AP)

PRZEŁOM

Ale już rok później państwowa telewizja nadała obszerny reportaż, który wprowadził sprawę molestowania dzieci przez księży do ogólnonarodowej debaty. A "Foreign Policy" wymienia dwa czynniki, które zdecydowały o losie irlandzkiego Kościoła. Pierwszym był Sobór Watykański II z lat 1962-1965 - prawdziwa rewolucja, "kiedy wydawałoby się niezniszczalne dogmaty padły w ciągu jednej nocy" (kościół zreformował wówczas m.in. nauczanie, liturgię mszy św., formację kapłanów, stosunek do świeckich oraz innych religii, nadał znaczenie apostolstwu świeckich). Drugim - wprowadzenie niezależnej od Kościoła świeckiej edukacji na poziomie szkół średnich i państwowe granty uniwersyteckie, które "wychowały sceptycznych katolików, którym nie wystarczały proste odpowiedzi na stawiane przez nich pytania".

"Lekceważąc stojącą na przeciwległym biegunie do dziejącej się właśnie rewolucji seksualnej encyklikę Pawła VI 'Humanae Vitae' (zakazującą sztucznej antykoncepcji) irlandzkie kobiety zaczęły brać pigułki. I niebo nie zwaliło im się na głowę"- ( Foreign Policy ).

"Jak każda ideologia, przekaz Kościoła docierał do społeczeństwa przez radio, telewizję, gazety i szkołę" - podkreślają Maher i O'Brien. Irlandia, która długie wieki rządzona była przez Wielką Brytanię i która przegapiła prądy Oświecenia, Renesansu i reformacji, pod koniec lat 60. załapała się - w przeciwieństwie do krajów bloku wschodniego - na rewolucję obyczajową. Od lat 60. na wyspie dostępna też była brytyjska telewizja BBC, zaczęła też działać państwowa telewizja RTE, w 1978 r. - RTE2. W efekcie nastąpiła potężna pluralizacja mocno dotychczas kontrolowanych przez Kościół mediów, a irlandzkie społeczeństwo zobaczyło - po raz pierwszy - alternatywne wobec konserwatywno-katolickich poglądy na kwestie kulturowe, moralne i - co ważne - seksualne.

Zmiany obyczajowości, które zachodziły przez cztery dekady, przyniosły w końcu zmiany w prawie. Jeszcze w 1983 r. doszło do zaostrzenia prawa aborcyjnego do obecnej, zakwestionowanej w referendum postaci. Ale już w 1993 r. przyszła pierwsza klęska Kościoła - homoseksualizm przestał być przestępstwem. Trzy lata później w referendum, postrzeganym jako głos społeczeństwa przeciw katolickiej moralności - Irlandia zalegalizowała rozwody. W 2011 roku taoiseach (premier) Irlandii, lider konserwatywno-liberalnej chadeckiej (!) partii Fine Gael Enda Kenny po wyliczeniu różnorakich przewin duchowieństwa wobec irlandzkiego społeczeństwa publicznie stwierdził, że Kościół katolicki w Irlandii nie może już się postrzegać jako polityczny i kulturalny hegemon, a "standardy, które stosuje w swojej organizacji, nie mogą być wprowadzane w demokratycznym irlandzkim państwie i społeczeństwie obywatelskim". (za: "W poszukiwaniu dziedzictwa kulturowego irlandzkiego katolicyzmu", str. 5 ). W 2015 r. społeczeństwo zagłosowało za legalizacją małżeństw homoseksualnych . A teraz za odrzuceniem zakazu aborcji, wpisanego do Konstytucji w 1983 roku, zaledwie 35 lat wcześniej.

Reakcja irlandzkiego kleru? Łatwa do przewidzenia. Zwierzchnik irlandzkiego Kościoła arcybiskup Eamon Martin oświadczył, że Irlandia "unicestwiła" prawo do życia nienarodzonych i "stoi u progu wprowadzenia liberalnego reżimu aborcyjnego". Reakcja Stolicy Apostolskiej? Identyczna. "To nie tylko porażka zasad chrześcijańskich, ale porażka ludzkości" - oświadczył watykański sekretarz stanu kardynał Pietro Parolin . A przewodniczący Papieskiej Akademii Życia arcybiskup Vincenzo Paglia stwierdził , że "przełom w Irlandii musi nas [Kościół - przyp. red.] skłonić jeszcze bardziej nie tylko do obrony życia [...].

Watykan mocno wyraził swoje niezadowolenie. Tym mocniej, że wie, że nic nie może zrobić. Komu miałby wydawać rozkazy? Księżom, modlącym się w pustych kościołach archidiecezji dublińskiej (średnia uczestnictwa we mszy 18 proc.), w kraju, w którym według badań Instytutu Gallupa z 2011 r. 53 proc. zapytanych "czy Kościół odgrywa dużą rolę w twoim życiu" odpowiedziało "nie"?

Reakcje zwolenników złagodzenia prawa aborcyjnego w Irlandii po ogłoszeniu wyników referendum (fot. Peter Morrison/AP)

CO Z POLSKĄ?

Równie zszokowana rezultatem irlandzkiego referendum jest... polska katolicka prawica. W komentarzach powtarzają się głosy, że teraz to Polska stoi na linii frontu walki o zachowanie katolickich zasad. 

"Mamy do czynienia z ostatecznym zatonięciem cywilizacji chrześcijańskiej w Irlandii i ostatecznym końcem nadziei, jakie można było wiązać z Europą Zachodnią na to, że podniesie się z gruzów i opowie po stronie cywilizacji łacińskiej a tym samym - cywilizacji życia" - pisał rozczarowany Jerzy Kwaśniewski, prezes Ordo Iuris - organizacji prawników walczącej o ograniczenie prawa do aborcji w Polsce. "Przegrała Irlandia, bowiem przeszła na stronę cywilizacji śmierci i tego, który jest jej ojcem" - to już Tomasz Terlikowski , który potem wezwał do oporu przeciw tym, którzy "zrobią wszystko, by także nasz kraj przeszedł na stronę aborcyjnego Imperium".

Jak pokazuje przykład Irlandii, takie wysiłki mogą odnieść skutek odwrotny do zamierzonego. "Wynik referendum irlandzkiego to memento duszpasterskie dla innych Kościołów: nie idźcie tą drogą. Droga irlandzka była podobna do tej, którą dziś idzie Kościół w Polsce" - pisze w "Polityce" Adam Szostkiewicz . I przypomina: w 1983 r. w identycznym referendum 67 proc. Irlandczyków było za zakazem aborcji.

A teraz niemal tyle samo było przeciw.

Zobacz wideo

Michał Gostkiewicz. Dziennikarz i redaktor magazynu Weekend.Gazeta.pl. Wcześniej dziennikarz Gazeta.pl, "Dziennika" i "Newsweeka". Stypendysta Murrow Program for Journalists (IVLP) Departamentu Stanu USA. Absolwent Polskiej Szkoły Reportażu.

CHCESZ DOSTAWAĆ WIĘCEJ DARMOWYCH REPORTAŻY, POGŁĘBIONYCH WYWIADÓW, CIEKAWYCH SYLWETEK - POLUB NAS NA FACEBOOKU