Odpocznij
Frans Francken M這dszy, 'Gabinet sztuki i osobliwo軼i', 1636 (fot. Wikimedia Commons)
Frans Francken M這dszy, 'Gabinet sztuki i osobliwo軼i', 1636 (fot. Wikimedia Commons)

W ostatnich latach XVI wieku w ca貫j zachodniej Europie zacz窸y si pojawia muzea. R騜nie je zwano: pandechion, studiolo, gabinetto, wunderkammer, galleria lub kunstkammer. Kolekcjonowano w nich dzie豉 sztuki, odkurzone po okresie zapomnienia cuda antyku, wreszcie przyrz康y alchemiczne i wszelkie przedmioty nietypowe, wymykaj帷e si prostej klasyfikacji. Jednak tym, co g堯wnie interesowa這 kolekcjoner闚, by造 cuda przyrody. Przywo穎ne z dalekich krain ro郵iny, sk鏎y, wypchane zwierz皻a. Najbardziej niezwyk貫 okazy fauny i flory w r騜nym stadium istnienia, muszle o bajecznych kszta速ach, zasuszone ryby g喚binowe, kt鏎e morza wyrzuci造 na brzeg, ska造 i szkielety zwierz徠. Dla XVI- i XVII-wiecznych ludzi, kt鏎zy prowadzili do嗆 osiad造 tryb 篡cia i cz瘰to nie ruszali si z miejsca, w kt鏎ym si urodzili, gabinety osobliwo軼i by造 oknem na 鈍iat.

Domenico Remps, 'Gabinet osobliwo軼i', lata 90. XVII wieku (fot. Wikimedia Commons)

Te zadziwiaj帷e kolekcje mog造 powsta dzi瘯i erze wielkich odkry geograficznych. Im bardziej niezwyk貫 by這 znalezisko, tym wi瘯sz cen mo積a by這 za nie uzyska u europejskich kolekcjoner闚. Po膨dane by這 wszystko to, co wygl康a這 nietypowo, pokracznie, tajemniczo i mia這 ukryt w sobie histori.

Pogromca jednoro盧闚

Wypchana alka, czyli w璠rowny ptak morski, kt鏎y trzymany by w domu jako ulubieniec rodziny, zasuszone krokodyle, szkielety ma逍, czaszka narwala jednoz瑿nego - mi璠zy innymi takie eksponaty znalaz造 si w kolekcji Ole Worma, du雟kiego badacza natury z XVII wieku. Ten wychowany w zamo積ej rodzinie lekarz, antykwariusz, ale przede wszystkim naukowiec robi co, co w jego czasach wydawa這 si niemo磧iwe: si璕a do 廝鏚e, bada natur, w swoich poszukiwaniach nie opiera si jedynie na ksi捫kach. To nieakademickie podej軼ie przysporzy這 mu wielu wrog闚, co nie zniech璚i這 go do dalszych bada i poszukiwa. Przeciwnie, udowodni akademikom, 瞠 to one s najwa積iejsze, bo pozwalaj obali wiele b喚dnych teorii. Teorii powielanych w kolejnych pismach uczonych bez jakiejkolwiek refleksji. I tak Ole Worm odpowiedzialny jest za... wygini璚ie jednoro盧闚. W jego czasach opowie軼i o jednoro盧ach by造 bardzo popularne, a wi瘯szo嗆 naukowc闚 uznawa豉 istnienie tych zwierz徠 za fakt. O ich wyst瘼owaniu na Ziemi 鈍iadczy mia造 odnajdywane w r騜nych miejscach charakterystyczne zakr璚one rogi. Jednak Worm udowodni, 瞠 jednoro盧e nie istniej, a ich rzekome rogi to po prostu spiralnie skr璚one k造 narwala jednoz瑿nego - ssaka 篡j帷ego w wodach strefy arktycznej.

Gabinet osobliwo軼i Ole Worma, Museum Wormianum, 1655 (fot. Wikimedia Commons)

Worm przez ca貫 swoje 篡cie kolekcjonowa interesuj帷e go okazy zwierz徠. Mia skrzynki wype軟ione zasuszonymi rybami o dziwnych kszta速ach, skorupami 鄴逕i, jajami r騜nych gatunk闚 ptak闚 i gad闚. Mia nawet wypchanego nied德iedzia polarnego, kt鏎ego zawiesi u sufitu swojej pracowni. By這 to prywatne, przydomowe muzeum historii naturalnej. Najlepsze, jakie w XVII wieku widzia 鈍iat.

Po 鄉ierci Worma ca豉 jego ogromna kolekcja zosta豉 skatalogowana, a nast瘼nie udost瘼niona publiczno軼i w jego domu, kt鏎y tym samym zosta zamieniony w muzeum. Z czasem zbiory zosta造 podzielone i trafi造 m.in. do du雟kiego Muzeum Historii Naturalnej .

Wormianum dla wsp馧czesnych

Dzia豉lno嗆 Worma nie jest jedynie reliktem przesz這軼i. Jego kolekcjonerska pasja inspiruje do dzisiaj.

Rosamond Purcell, wsp馧czesna ameryka雟ka artystka i fotografka, c鏎ka cenionego historyka i profesora Harvardu Roberta Wolffa, wychowa豉 si w domu przypominaj帷ym gabinet osobliwo軼i.

Jej ojciec by mi這郾ikiem i znawc literatury wiktoria雟kiej, kolekcjonowa woluminy z tego okresu i r騜ne zwi您ane z literatur pami徠ki. Sama Purcell kolekcjonowanie traktuje jako niezbywaln ludzk potrzeb. Jej dom jest r闚nie artystycznym gabinetem osobliwo軼i, pe軟ym starych aparat闚 fotograficznych, znalezionych na targach staroci pomocy naukowych, wiekowych zegar闚. Jej prywatna i artystyczna fascynacja zaprowadzi豉 j do Danii, tam trafi豉 na 郵ad gabinetu osobliwo軼i Ole Worma. Zag喚biaj帷 si w histori naukowca, stworzy豉 wystaw "Museum Wormianum", kt鏎a prezentowana by豉 w kilku ameryka雟kich i europejskich galeriach i zebra豉 znakomite recenzje. Artystka zrekonstruowa豉 gabinet du雟kiego lekarza i naukowca tak, jak zosta on zaprezentowany na XVII- wiecznej rycinie. Krok po kroku odtwarza豉 wszystkie znajduj帷e si w nim przedmioty i porz康kowa豉 je w spos鏏, w jaki zosta造 przedstawione na szczeg馧owym rysunku. Pokaza豉 szerokiej publiczno軼i 鈍iat widziany oczami XVII- wiecznego badacza.

Przej璚ie lataj帷ej wiewi鏎ki

W 1638 roku pewien przybysz z Niemiec natkn掖 si w Londynie na co niezwyk貫go. Z pozoru przeci皻ny dom, za drzwiami kt鏎ego znajdowa si pok鎩 zawieraj帷y w sobie ca造 鈍iat. A nawet nieco wi璚ej. Wspomnianym podr騜nikiem by Georg Christoph Stirn, a miejscem, na kt鏎e si natkn掖, by豉 "Arka", pe貫n osobliwo軼i dom

Johna Tradescanta Starszego, XVII-wiecznego ogrodnika zatrudnianego przez najmo積iejsze angielskie rodziny i podr騜nika. W trakcie swoich woja篡 odwiedzi mi璠zy innymi Siewierodwi雟k, miasto na p馧nocy Rosji, w obwodzie archangielskim, gdzie znajduje si s造nny monastyr Nikolo-Korelski, wschodnie wybrze瞠 Morza 字鏚ziemnego, podr騜owa r闚nie po kontynentalnej Europie i Wyspach Brytyjskich. Z podr騜y przywozi nasiona napotkanych ro郵in, bulwy, r騜ne obiekty zwi您ane z histori naturaln. Interesowa造 go r闚nie przedmioty z kolonii ameryka雟kich, w swoich zbiorach mia posiada m.in. pas, kt鏎y nale瘸 do ojca Pocahontas. Niemiecki podr騜nik tak opisywa kolekcj Tradescanta:

"... by造 tam dwa 瞠bra wieloryba (...), wszystkie egzotyczne odmiany kwiat闚 i pn帷z, a nawet ma豉 ksi捫eczka, kt鏎 Tradescant sam napisa i wyda. By造 zasuszone kameleony i salamandry, pelikan (...) i wiewi鏎ka lataj帷a oraz inna wygl康aj帷a jak ryba. Niezliczona liczba wypchanych barwnych ptak闚 przywiezionych z Indii, skamieliny, a nawet d這nie syreny i mumii. (...)".

Po 鄉ierci Johna Tradescanta Starszego kolekcj przej掖 i rozwija jego syn, r闚nie John. By, podobnie jak ojciec, zapalonym botanikiem. O odej軼iu ojca dowiedzia si zreszt, przebywaj帷 w Ameryce, gdzie zbiera rzadkie okazy do swoich zbior闚. Gdy wr鏂i do Anglii, spotka kogo, kto zawa篡 na dalszych losach gabinetu osobliwo軼i Johna Starszego. Mowa o Eliasie Ashmole, antykwariuszu, polityku i pono pierwszym angielskim wolnomularzu. Ashmole zaprzyja幡i si z rodzin Tradescant闚, wspar finansowo publikacj katalogu zbior闚 rodzinnych i w nie do ko鎍a wyja郾ionych okoliczno軼iach wszed w posiadanie ca貫j kolekcji. Szcz窷liwie dla potomnych nie zachowa jej dla siebie. Ufundowa muzeum nazwane swoim imieniem, a gabinet osobliwo軼i Tradescant闚 do dzi jest cz窷ci znajduj帷ej si tam kolekcji. I tylko niekt鏎zy twierdz, 瞠 znacznie lepiej by這by nazwa instytucj Muzeum Tradescant闚 .

Musaeum Tradescantianum w Londynie (fot. Wikimedia Commons)

Kielich z brazylijskimi kanibalami

- Gabinety osobliwo軼i mia造 demonstrowa zr騜nicowanie 鈍iata, a zarazem jego jedno嗆 - t逝maczy w ksi捫ce "Keeping Their Marbles" Tiffany Jenkins, historyczka i pisarka. - G這si造 chwa喚 Boga i jego kreacji - cz這wieka. Odwo造wa造 si do popularnych w tamtych czasach idei, jak cztery 篡wio造 czy siedem cn鏒, pr鏏uj帷 wyt逝maczy za pomoc przedmiot闚, czym te idee s. Mia造 za zadanie zebra ca造 鈍iat pod jednym dachem .

Taki zminiaturyzowany 鈍iat by 豉twiejszy do zrozumienia. Tym bardziej 瞠 ruchy spo貫czne, spadek autorytetu papiestwa i wreszcie reformacja doprowadzi造 do destabilizacji hierarchicznego i sztywnego postrzegania rzeczywisto軼i. Do tego dosz造 odkrycia geograficzne, kt鏎e u鈍iadomi造 wsp馧czesnym ogrom i r騜norodno嗆 鈍iata. Trzeba by這 go na nowo pozna, zrozumie i zdefiniowa. Stawi czo豉 szalonej r騜norodno軼i ziemskiego 篡cia i ustawi si we w豉軼iwym miejscu po鈔鏚 niego. By這 to 豉twiej uczyni, gdy ten 鈍iat mie軼i si w pokoju.

Gabinety osobliwo軼i funkcjonowa造 najcz窷ciej w domowych zaciszach. Kolekcje mie軼i造 si w ma造ch pokojach, gablotach. Unosi si nad nimi duch ma這miasteczkowych sklepik闚, w kt鏎ych mo積a by這 znale潭 wszystko. Ten specyficzny klimat postanowili odtworzy kuratorzy berli雟kiej galerii me Collectors Room prowadzonej przez fundacj Olbricht. W tamtejszej wunderkammer (wystawa sta豉) znajduje si trzysta obiekt闚 pochodz帷ych g堯wnie z okresu renesansu i baroku. Jest to dzisiaj jedna z najwa積iejszych tego typu kolekcji na 鈍iecie. Jej tw鏎cy nawi您uj do tradycji gabinet闚 osobliwo軼i, kt鏎e w Berlinie pojawi造 si ju w XVI wieku. Za這篡cielem pierwszego by elektor brandenburski Joachim II Hektor. Jego imponuj帷a kolekcja przepad豉 w trakcie wojny trzydziestoletniej.

Wsp馧czesny gabinet osobliwo軼i w The Viktor Wynd Museum of Curiosities, Fine Art & Natural History w Londynie (fot. Wikimedia Commons)

Zgromadzone dzisiaj kurioza w galerii przy Auguststrasse wprawi wsp馧czesnych w nie mniejsze zachwyt i zdziwienie ni przodk闚, kt鏎zy ogl康ali zbiory elektora Joachima II. W wunderkammer zobaczymy m.in. miniaturowe modele anatomiczne kobiet w ci捫y wykonane z ko軼i s這niowej, domowe o速arzyki z masy per這wej, koralowca i ko軼i s這niowej, kielich z 逝piny kokosa ozdobiony wizerunkami brazylijskich kanibali, kt鏎y nale瘸 do Alexandra von Humboldta, lusterko w obramowaniu z bursztynu czy zdobne sekretarzyki, w szufladkach kt鏎ych znajduj si eleganckie trupie czaszki. W salach me Collectors Room nie zabrak這 oczywi軼ie legendarnego "rogu jednoro盧a", czyli imponuj帷ego k豉 narwala. - Naszym celem jest przeniesienie zwiedzaj帷ych do kr鏊estwa najprawdziwszego zadziwienia - podsumowuj opiekunowie berli雟kiej kolekcji.

***

Potrzeba kolekcjonowania - jak to trafnie zauwa篡豉 Rosamund Purcell - le篡 g喚boko w ludzkiej naturze. Nie powinno wi璚 dziwi, 瞠 wsp馧cze郾i ludzie r闚nie tworz w豉sne zbiory. Leonardo DiCaprio mo瞠 si poszczyci jedn z najwi瘯szych w USA kolekcji figurek z film闚 science fiction, Tom Hanks zbiera stare maszyny do pisania, a Jay Leno ma kolekcj samochod闚 wart ponad 28 milion闚 dolar闚! W jego gara簑 stoj zar闚no pierwsze zbudowane przez cz這wieka automobile, klasyki lat 60. i 70., a tak瞠 wsp馧czesne superauta, w tym samoch鏚 z filmu o Jamesie Bondzie. By mo瞠 kiedy, podobnie jak okazy z XVII -wiecznych gabinet闚 osobliwo軼i, wsp馧czesne kolekcje trafi do muze闚 i za鈍iadcz o naszym postrzeganiu rzeczywisto軼i.

Dzi瘯ujemy, 瞠 przeczyta豉/e do ko鎍a nasz artyku. Je瞠li Ci si podoba, to wypr鏏uj nasz nowy newsletter z najciekawszymi i najlepszymi tekstami portalu.

KLIKNIJ, BY ZAPISA SI NA NEWSLETTER >>>

Ewelina Zambrzycka-Ko軼ielnicka. Dziennikarka i redaktorka zajmuj帷a si g堯wnie tematyk popularnonaukow. Zwi您ana m.in z 砰ciem Warszawy i Weekend.Gazeta.pl oraz z Magazynem Wirtualnej Polski.