Procedura ubezwłasnowolnienia całkowitego i częściowego ma dwa etapy: najpierw sąd okręgowy prowadzi postępowanie o ubezwłasnowolnienie, następnie sąd rejonowy wyznacza opiekuna prawnego dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie lub kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.
Wniosek w sądzie okręgowym może złożyć najbliższa rodzina lub prokurator zawiadomiony np. przez pomoc społeczną, dyrektora domu pomocy społecznej czy dalszych krewnych. Prokurator uczestniczy w każdym postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, nawet jeśli nie jest autorem wniosku.
Niepełnosprawność intelektualna lub psychiczna czy inne zaburzenia nie są podstawą ubezwłasnowolnienia. Sąd ma w toku postępowania ocenić, czy i w jaki sposób mają one wpływ na kierowanie własnym postępowaniem, i gdy taki związek ustali, może – ale nie musi – odebrać osobie zdolność do czynności prawnych.
Podczas postępowania sędzia ma obowiązek wysłuchać z udziałem psychologa osobę, której dotyczy wniosek, a także zlecić jej zbadanie biegłym: psychiatrze, psychologowi i neurologowi. Przepis nie precyzuje, co oznacza "kierowanie własnym postępowaniem".
