Sztolnie walimskie na terenie kompleksu Riese w Górach Sowich

Sztolnie walimskie na terenie kompleksu Riese w Górach Sowich (fot. Łukasz Giza / AG)

materiał partnera weekendu

Mroczne tajemnice w cieniu wojny. Góry Sowie wciąż spowijają opowieści pełne złowrogich postaci i tajnych projektów

Cicho, ciszej. Do dzisiaj pewne rzeczy lepiej tu przemilczeć. Nie wychylać się, nie zadawać pytań. Im mniej się wie na temat pewnych osób, zdarzeń i śladów, tym lepiej. Bezpieczniej. To dlatego po zmroku w okolicy Gór Sowich wielu tylko szepce.

Mówi się, że każda rodzina skrywa tajemnicę. Rdzenni mieszkańcy okolic Gór Sowich sekrety przekazują sobie z pokolenia na pokolenie. Obcy nie mają do nich dostępu. Bo nie są stąd. Nie zrozumieją. Że pewne sprawy lepiej pozostawić swojemu biegowi. Tutaj nic nie jest czarne ani białe. Ani przeszłość, ani to, co nastąpi.

10 października (środa) stacja AXN wyemituje pierwszy odcinek "Znaków". Akcja serialu w reżyserii Jakuba Miszczaka i Marcina Ziębińskiego rozgrywa się właśnie w Górach Sowich i nawiązuje do wydarzeń z przeszłości. Brutalne morderstwo, do którego tutaj dochodzi, może mieć związek z niewyjaśnionym zabójstwem studentki sprzed lat. Wśród autorów scenariusza "Znaków" jest m.in. Wojciech Miłoszewski, autor książek "Inwazja" i "Farba", prywatnie brat Zygmunta. Twórcy serialu nawiązują do tajemnic Gór Sowich, w tym do historii podziemnego kompleksu Riese, którego rzeczywistego przeznaczenia do dzisiaj nie ustalono.

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN

Wiadomo, że budowa kompleksu ruszyła około 1943 roku. Blisko 30 tysięcy przymusowych robotników pracowało dzień i noc w ekstremalnych warunkach, aby wykuć podziemne sztolnie sięgające kilkudziesięciu tysięcy kilometrów kwadratowych. Sztolnie i komory wyposażone były we własny system dróg, trakcję kolejową, sieci energetyczną, telefoniczną i wodociągową. Według niektórych Riese miało być podziemną fabryką broni, według innych - główną rezydencją Hitlera. Wiadomo, że ponad 70 proc. kompleksu nadal pozostaje nieodkryte. A nic nie pobudza wyobraźni bardziej niż tajemnica.

Stój, bo wybuchnie!

W Górach Sowich krążą legendy na temat mężczyzn eksplorujących tę część Dolnego Śląska. Kim są? Po co tu przyjeżdżają? Niektórzy mówią, że to poszukiwacze skarbów, inni, że neonaziści spotykający się podczas zlotów w Dusznikach. Mówi się także o inżynierach, wysłannikach obcych wywiadów poszukujących dokumentacji po produkcji broni atomowej w kompleksie Riese. Wystarczy dziwny kamień lub niepasujący do niczego klucz, żeby na nowo pojawiły się plotki o skarbach ukrytych w tej części Polski.

Joanna Lamparska, pisarka, dziennikarka, podróżniczka, dyrektor Dolnośląskiego Festiwalu Tajemnic w Zamku Książ, o Dolnym Śląsku i Górach Sowich wie niemal wszystko. Właśnie ukazała się jej książka "Ten dom ma tajemnice. Skarby i sekrety Dolnego Śląska", w której opowiada o najbardziej tajemniczych wydarzeniach i miejscach w regionie, m.in. o zbrodni w pałacu we Wleniu czy Menachemie Kaiserze, który odkrywa niezwykłą historię swojego wuja Abrahama, przymusowego pracownika w kompleksie Riese, więźnia obozu Gross-Rosen.

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN

Pisarka podkreśla, że mity wokół Gór Sowich wyrosły na gruncie wydarzeń, które miały miejsce już po II wojnie światowej. - Przede wszystkim ciągle brakuje dokumentacji budowy Riese. Jest również tajemnicza postać inżyniera kompleksu Riese, Anthona Dalmusa, który po zakończeniu wojny nie wyjechał z Polski. To wtedy zaczęto mówić, że Dalmus, który miał dostęp do tajnej dokumentacji Riese, został na Dolnym Śląsku, bo "czegoś pilnuje". Wprowadził się do luksusowej willi w Głuszycy i jak gdyby nigdy nic zatrudnił się jako energetyk w zakładach przetwórstwa bawełny - opowiada Lamparska. - Plotki na swój temat oraz tajemnic skrywanych w Riese podsycił wywiadem rzeką udzielonym dziennikarzowi "Słowa Polskiego", Zygmuntowi Mosingiewiczowi. Zabrał go m.in. do Kasyna - budowli nad sztolniami w Osówce. Zapytany przez dziennikarza o plany stworzenia w Osówce podziemnego, atomowego miasteczka, gwałtownie zaprzeczył, ale jego twarz zrobiła się purpurowa.

O tym, że Kasyno i podziemia w Osówce mogły być jednak czymś więcej niż tylko sztolniami, wspominał także Jerzy Cera, badacz Gór Sowich, którego po Kasynie oprowadzała osoba z bliskiego kręgu Dalmusa. - Gdy Cera chciał dać krok do środka budowli, przewodnik gwałtownie go zatrzymał. Nagłą reakcję tłumaczył środkami ostrożności. Podobno sam Dalmus ostrzegał, że "to miejsce" może wylecieć - dodaje Lamparska. Trudno się więc dziwić, że niezrozumiała obecność Dalmusa w Polsce po zakończeniu wojny oraz jego reakcje na pytania o Riese dały początek legendzie o tajnych projektach we wnętrzu Gór Sowich.

Kompleks Riese (fot. Kornelia Głowacka-Wolf / AG)
Kompleks Riese (fot. Kornelia Głowacka-Wolf / AG)

Tatuaże

Z kompleksem Riese oraz samym Dalmusem wiązać ma się także inna dolnośląska legenda. Mówiąca o sile i wpływach tajemniczych Strażników. Według różnych źródeł pojawili się na terenie Gór Sowich po wojnie, by pilnować pozostawionych skarbów rodów magnackich, kosztowności rodzin niemieckich, zbiorów muzealnych lub starannie schowanych projektów zaawansowanych technologii wojskowych. Mieli również czuwać nad skrytkami Werwolfu. Po 1945 roku grupy tworzące pohitlerowskie podziemie miały szczególnie dużo czasu spędzać na terenie Dolnego Śląska. Ukształtowanie terenu sprzyjało tworzeniu kryjówek na mundury, broń, żywność i dokumenty. Członkowie Werwolfu mieli terroryzować i okradać polską ludność cywilną, a ci wyżej osadzeni przenikać w struktury polskich zakładów przemysłowych. I chociaż wiele na to wskazuje, że straszenie Werwolfem było manipulacją władz PRL-u, to mówi się również, że część z członków hitlerowskiej partyzantki została w Polsce, pełniąc rolę Strażników. 

Pisał o nich m.in. Jerzy Rostkowski w książce "Podziemia III Rzeszy. Tajemnice Książa, Wałbrzycha i Szczawna-Zdroju". Zbierając materiały do książki, miał dotrzeć do kilkudziesięciu osób, które pomimo upływu lat bały się konsekwencji ze strony "obcych". "Widziałem, że Jerzy Cera, były wojskowy, autor książek o tajemnicach Gór Sowich, otrzymywał anonimy z pogróżkami. Wójta Głuszycy, który zamyślał otworzyć tamtejsze kompleksy podziemne dla turystów, straszono zatruciem wody pitnej w tej miejscowości. Wielu kolegów eksploratorów otrzymywało pogróżki, dochodziły mnie także wieści o pobiciach, a nawet o zabójstwach ciekawskich" - pisze we wstępie rozdziału "Strażnicy - byli, są i będą".

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN

Joanna Lamparska przyznaje, że słyszała o dwóch starszych panach, wiodących spokojne życie we wsiach w okolicy Gór Sowich, którzy jak ognia unikali lekarzy. Po ich śmierci okazało się, że pod pachami mają tatuaże świadczące o tym, że mogli należeć do SS. - To wszystko wiem z opowieści ludzi, trudno te informacje zweryfikować z powodu upływu czasu. Czy rzeczywiście mogli to być Strażnicy, nie wiadomo, ale ich temat jest bardzo medialny i na Dolnym Śląsku wciąż można spotkać osoby, które wierzą w ich istnienie - podsumowuje pisarka.

Gorączka złota

Cały czas żywe są również legendy o podziemiach pełnych skarbów, a może skrywających nawet bursztynową komnatę lub złoty pociąg.

Kiedy w lipcu, podczas usuwania awarii wodociągowej w Głuszycy, przez przypadek natrafiono na tajemne podziemie, całe miasteczko ogarnęła gorączka. Wysoki i szeroki na dwa metry, wyłożony cegłą tunel był zaskoczeniem nie tylko dla wezwanych na miejsce strażaków, ale także najstarszych mieszkańców. - Po wpuszczeniu do środku kamery termowizyjnej okazało się, że w jedną stronę jest on zasypany, ale w drugą już nie i prowadzi do rzeki Bystrzyca. Najważniejsze jest jednak to, że w tunelu nie ma żadnych gazów - mówił "Gazecie Wrocławskiej" burmistrz Głuszycy Roman Głód

Zapędy samego burmistrza i miłośników dolnośląskich tajemnic ostudził głuszycki przewodnik i pasjonat okolicznych podziemi Grzegorz Borensztajn, według którego tunel nie jest niczym tajemniczym i pełnił rolę kolektora wodociągowego łączącego dawną fabrykę Piasta z rzeką.

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN

Do dzisiaj, i to nie tylko na Dolnym Śląsku, wystarczy choćby napomknąć o złotym pociągu, by poszukiwaczom skarbów skoczyło ciśnienie. Szaleństwo wybuchło w sierpniu 2015 roku, kiedy dwoje członków Dolnośląskiej Grupy Badawczej ogłosiło, że znają miejsce jego ukrycia i wskażą je w zamian za 10 proc. znaleźnego. Prace ruszyły rok później, nie natrafiono jednak ani na pociąg, ani na tunel, w którym miał się znajdować. Badacze nie składają jednak broni i podobno jeszcze pod koniec tego roku mają ruszyć odwierty gruntu. Ich zdaniem kopać trzeba głębiej.

W tym samym czasie, w którym ruszyły poszukiwania złotego pociągu, Joanna Lamparska napisała książkę "Złoty pociąg. Krótka historia szaleństwa", w której po reportersku opisała emocje, nadzieje i rozczarowania związane z akcją."W tym czasie odwiedzało nas w domu dziennie po pięć, sześć ekip dziennikarskich z całego świata. Niesamowite było dla mnie, jak wszyscy byli nakręceni przez ten pociąg. Jaka jest siła tej informacji. Przecież niemal natychmiast odezwali się przedstawiciele różnych krajów zainteresowanych łupami z wagonów. Nawet reporterzy ze znakomitych tytułów nie byli w stanie zachować dystansu. Przyjeżdżali i mówili: >Wiemy, że pociągu raczej nie ma, ale czy możemy go przez chwilę zobaczyć?".

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN

Ufo nad górami

Do dzisiaj ogromne emocje budzi również tajemniczy projekt Die Glocke (Dzwon). - Teorię na temat broni w kształcie latającego spodka znam tak naprawdę jedynie z książek Igora Witkowskiego - mówi Joanna Lamparska (Witkowski jest dziennikarzem wojskowym, z wykształcenia fizykiem, autorem m.in. ośmiu tomów poświęconych "Supertajnym broniom Hitlera"). Według Witkowskiego w Ludkowicach Kłodzkich, u podnóża góry Włodyka, znajdowało się lądowisko dla die Glocke. Tajemniczy obiekt, nazwany przez niego Muchołapką, leży na terenie dawnej kopalni, w pobliżu fabryki materiałów wybuchowych. - I chociaż wielu badaczy dowiodło, że Muchołapka jest niczym innym jak zwykłą chłodnią kominową, mit latających nazistowskich spodków nadal rozbudza wyobraźnię - podsumowuje Lamparska.

Tajemnice, teorie spiskowe dotyczące Gór Sowich są nadal żywe w opowieściach mieszkańców, książkach, a teraz również w serialu "Znaki". Czy kiedyś dowiemy się, ile z  tych historii ma potwierdzenie w rzeczywistości? Czas nie gra na naszą korzyść, ale w każdej legendzie jest ziarno prawdy.

Premiera serialu Znaki 10 października o 22:00 w AXN.

Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN
Gosia Stasiewicz / mat. prasowe AXN