Prof. Leszek Balcerowicz

Prof. Leszek Balcerowicz (fot. Dawid Żuchowicz/AG)

Polityka

Balcerowicz: Demagog, aby utrzymać władzę, musi rozdawać. PiS nie da rady bez wzrostu podatków i problemów w finansach państwa

Co sprawia, że w kraju zaczyna panować gorszy ustrój i się utrzymuje? Po pierwsze, musi się pojawić i działać przez dłuższy czas jakiś uzdolniony i pozbawiony skrupułów demagog. Po drugie, jego rozdawnictwo musi mieć źródło finansowania - pisał rok temu prof. Leszek Balcerowicz. Czy jego prognoza się sprawdziła? Publikujemy ją Czytelnikom do oceny.

[...] Dobra transformacja ustroju to przechodzenie od gorszego do lepszego systemu instytucjonalnego, zła [transformacja] - odwrotnie, od lepszego do gorszego. Ale według jakich kryteriów można dzielić transformacje na dobre i złe? [...] Należy uwzględnić trzy wymiary:

1. Jaki jest poziom rządów prawa?

2. Demokracja: czy władza jest wybierana w regularnych i uczciwych wyborach (co wymaga szerokich wolności obywatelskich), czy też jest niewybieralna.

3. Jaki jest zakres wolności gospodarczej (której rdzeń stanowią własność prywatna i swoboda umów).

10.01.2017 Warszawa , Hotel Metropol . Profesor Leszek Balcerowicz podczas konferencji prasowej dotyczacej bilionowego dlugu publicznego . Fot. Adam Stepien / Agencja Gazeta
Leszek Balcerowicz ogłasza, że na liczniku długu publicznego, który zamontował w centrum Warszawy, pojawił się pierwszy bilion (fot. Adam Stępień/AG)

Zła transformacja państwa

[...] Dobre transformacje to [...] takie, które poprawiają ustrój przynajmniej wedle jednego kryterium, nie pogarszając go w innych wymiarach. Taka transformacja zdarzyła się dzięki upadkowi socjalizmu, bardzo złego ustroju, w naszej części świata, a Polska była dotąd jej liderem. Tę transformację wyróżnia to, że poprawa objęła wszystkie trzy wymiary. [...]

Od paru lat przyglądam się złym transformacjom. [...] Takim, które pogarszają przynajmniej jeden z wymiarów ustroju bez poprawy w innych. Z historii znamy drastyczne przykłady takich przemian, np. rewolucja bolszewicka w Rosji czy maoistowska w Chinach. Ostatnie lata dostarczają nam przykładów dużo mniej drastycznych, ale bardzo pouczających i ostrzegających, a mianowicie: pogarszanie się systemu, który, przynajmniej na początku, jest demokratyczny. W takich przypadkach nie następuje przewrót, są wolne wybory, po których następuje ustrojowy regres.

Przykłady: przejście od Rosji Jelcyna do Rosji Putina, orbanizm na Węgrzech, opanowanie państwa przez Erdogana w Turcji, peronizm w Argentynie, chavizm w Wenezueli. [...]

[...] Wszystkie obejmowały silne ograniczenia lub wręcz zniesienie demokratycznej konkurencji, regres w poziomie praworządności oraz ograniczenie wolności gospodarczej przez wzrost zawsze upolitycznionego interwencjonizmu uprawianego przez rządzących polityków, włącznie z nacjonalizacją niektórych firm (Rosja, Argentyna, Wenezuela, Węgry). Taki ruch zaspokaja potrzebę władzy rządzących polityków, umożliwia obsadzanie stanowisk swoimi ludźmi, a wierzącym etatystom daje złudzenie, że umacniają wzrost gospodarczy.

Jak szybko uda się odwrócić złe zmiany PiS?

[...] Co decyduje o trwałości złych transformacji, tzn. o tym, jak długo gorszy ustrój się utrzyma? Samo rozpoczęcie złych przemian może wynikać ze splotu czynników, z których niektóre - tak jak w przypadku zwycięstwa w Polsce PiS - nie musiały się zdarzyć. Główne pytanie brzmi: jeśli zła transformacja się rozpocznie, to jak szybko da się ją zatrzymać i odwrócić? Zastanawiając się nad tym pytaniem, dochodzę do wniosku, że długotrwałe złe transformacje wynikały ze splotu kilku czynników.

Po pierwsze, musi się pojawić i działać przez dłuższy czas jakiś uzdolniony i pozbawiony skrupułów demagog. Takim był np. Perón w Argentynie, a obecnie są Putin w Rosji, Erdogan w Turcji czy Orbán na Węgrzech.

Po drugie, ów demagog musi zbudować silną i trwałą organizację. W najtrwalszych złych przemianach to organizacja żyje dłużej niż jej twórca, np. peronizm w Argentynie.

Po trzecie, musi istnieć duża baza społeczna - spora część społeczeństwa, które demagog i jego organizacja mogą zmobilizować, by demokratycznie zdobyć władzę, a następnie - niekoniecznie demokratycznie - ją utrzymywać. Mobilizacja jest - w różnych proporcjach zależnych od sytuacji - kombinacją agresywnej, nienawistnej propagandy skierowanej przeciw oponentom oraz rozdawnictwo posad i pieniędzy. Tak np. jeśli idzie o propagandę, to Orbán mobilizuje ludzi ze wsi i mniejszych miast przeciwko "establishmentowi" w Budapeszcie. Erdogan politycznie zmobilizował bardziej konserwatywną - w sensie religijnym - ludność Anatolii i skierował przeciw mniej religijnemu establishmentowi dominującemu w tureckiej polityce od czasów Atatürka. Chávez w Wenezueli, wielbiciel Kuby, operował agresywną retoryką antykapitalistyczną i antyamerykańską oraz masowym socjalnym rozdawnictwem. Putin stawał się coraz bardziej antyzachodni, akcentował wielkość i suwerenność Rosji i - korzystając z wysokich cen ropy i gazu - dużo rozdawał poprzez budżet.

Władza, żeby się utrzymać, musi rozdawać pieniądze

I wreszcie czwarty czynnik: rozszerzone rozdawnictwo musi być utrzymane, czyli mieć trwałe źródło finansowania, inaczej zdobyta klientela może się odwrócić od populisty. Rozszerzonego rozdawnictwa nie da się utrzymać, jeśli było ono finansowane przejściowymi dochodami, które zwykle pochodzą z podbitych cen surowców eksportowanych przez dany kraj. Tak było w Rosji, Wenezueli czy Argentynie.

Sytuacja rządzącego populizmu dodatkowo się komplikuje, jeśli jego polityka godzi w gospodarkę poprzez chaos, niepewność prawną, wzrost upartyjnionego interwencjonizmu i wrogość wobec zagranicznego kapitału. Skrajnym przypadkiem jest tu Wenezuela za czasów Cháveza i jego następcy - Moralesa. Mniej skrajnym jest Rosja Putina, w której wzrost interwencjonizmu i własności państwowej doprowadził do stagnacji jeszcze przed agresją na Ukrainę oraz spadkiem cen ropy i gazu. Nawiasem mówiąc, plan Morawieckiego bardzo przypomina pod względem proponowanego wzrostu etatyzmu plan Putina. A teraz Putin przyciśnięty sytuacją może wznowić prywatyzację.

Oczywiście, w niektórych przypadkach rządzący populizm może próbować kompensować spadek rozdawnictwa rosnącą indoktrynacją poprzez kontrolowane przez siebie media oraz rosnącymi represjami według zasady: jeśli się nie da ludzi przekupić, to trzeba ich ogłupić i zastraszyć. W takim kierunku zmierza Rosja Putina i chyba też Turcja Erdogana. Ale w krajach, gdzie aparat państwowy nie jest w pełni opanowany przez rządzący populizm i/lub społeczeństwo obywatelskie jest mocniejsze, strategii a la Putin nie da się zastosować. Świadczą o tym przegrane przez populistów w 2015 r. wybory w Argentynie i Wenezueli. Trzeba jednak dodać, że kilkanaście lat ich rządów doprowadziło oba kraje do ruiny.

Czytelnik dawno się domyślił, że powyższy szkic na temat złych transformacji pisałem z myślą o Polsce pod rządami PiS-u. Każdy może sobie wyrobić opinię, jak wyglądają i będą wyglądać w naszym kraju czynniki, od których zależy trwałość polskiej transformacji.

21.10.2017 Warszawa , ul Nowogrodzka 84/86,  siedziba PiS . Jaroslaw Kaczynski  podczas wystapienia Liderow Zjednoczonej Prawicy .Fot . Slawomir Kaminski / Agencja Gazeta
Jarosław Kaczyński, 21.10.2017 r. (fot. Sławomir Kamiński/AG)

[Na] szczęście dla Polski - wyglądają one dużo gorzej dla PiS niż odpowiednie siły np. w Turcji, Argentynie, Wenezueli, na Węgrzech, nie mówiąc już o Rosji Putina. Jarosław Kaczyński jest mniej uzdolnionym demagogiem niż np. Perón, Orbán czy Erdogan. PiS nie musi być silną i trwałą organizacją. Baza społeczna PiS-u jest mniejsza niż np. baza Erdogana w Anatolii i bardziej chwiejna. I wreszcie PiS nie może rozszerzać rozdawnictwa bez rosnących problemów w finansach państwa i/lub dużego wzrostu podatków. A to uderzyłoby w całe społeczeństwo, a w tym - w jego bazę.

Na to się nałożą rosnące problemy gospodarcze wynikające z zastępowania prorozwojowych reform antyreformami, zwłaszcza rosnącym interwencjonizmem. Nie sądzę, by - na dłuższą metę - PiS zdołał skompensować brak dalszego rozdawnictwa rosnącą indoktrynacją i używaniem aparatu państwa do zwalczania politycznych oponentów. Lepiej jednak założyć, że będzie próbować. Nie należy mieć złudzeń co do Jarosława Kaczyńskiego, Andrzeja Dudy, Antoniego Macierewicza, Zbigniewa Ziobry, Mariusza Kamińskiego czy Mariusza Błaszczaka. Wszelkie przypadki używania aparatu państwa przeciw oponentom muszą być nagłaśniane wraz z nazwiskami sprawców. Z faktu, że trwała pisowska transformacja jest mało prawdopodobna, nie wynika, że można czekać z założonymi rękami na jej koniec. Po pierwsze dlatego, że jest to tylko prognoza, a w naukach społecznych z prognozami różnie bywa, bo pewnych zdarzeń nie da się przewidzieć. Po drugie dlatego, że im dłużej będzie ona trwać, tym gorzej dla Polski we wszystkich głównych wymiarach: państwa prawa, stabilizacji i rozwoju gospodarki, rzetelności mediów, poczucia bezpieczeństwa i komfortu w stosunkach z państwem, pozycji Polski w Unii Europejskiej i na świecie. Dlatego, korzystając z wolności obywatelskich, trzeba działać - w zorganizowany, systematyczny i narastający sposób. A tych wolności trzeba bronić jak źrenicy oka.

Posłowie prof. Balcerowicza z 2017 roku:

W większości współczesnych demokracji rozdział władzy wykonawczej i ustawodawczej nie istnieje, bo ta sama partia (koalicja) rządzi w parlamencie i w rządzie. Ale podział najważniejszy to oddzielenie wymiaru sprawiedliwości, w tym niezawisłych sądów - od reszty władz. Dyktaturę - przeciwieństwo państwa prawa, wyróżnia podporządkowanie rządzącej grupie wymiaru sprawiedliwości (i całego aparatu państwa). Dyktatury są wprowadzane nie tylko w drodze wojskowych zamachów stanu, ale i po wolnych wyborach (jak np. Łukaszenka na Białorusi, Putin w Rosji, Erdogan w Turcji). W lipcu 2017 r. nie można mieć już wątpliwości, że PiS idzie tą drugą drogą, działając jako grupa antykonstytucyjna, która po opanowaniu TK przyspiesza ostatnio zamach na niezawisłe sądy. Tylko zorganizowana pokojowa determinacja ludzi, którzy wiedzą, ile Polska straciła wskutek socjalistycznej dyktatury, zatrzyma i odrzuci "dobrą zmianę". Im szybciej, tym lepiej.

28.09.2017 Warszawa . Prof. Leszek Balcerowicz podczas konferencji nt. falszywe oskarzenia w TVP , w programie Magazyn Sledczy z udzialem NBP . Fot. Przemek Wierzchowski / Agencja Gazeta
Leszek Balcerowicz podczas konferencji (Fot. Przemek Wierzchowski/AG)

Prof. Leszek Balcerowicz. Ekonomista, profesor Szkoły Głównej Handlowej (SGH) w Warszawie; wicepremier i minister finansów w pierwszym niekomunistycznym rządzie Polski po II wojnie światowej; prezes Narodowego Banku Polskiego; doktor honoris causa kilkunastu uczelni krajowych i zagranicznych; wyróżniany prestiżowymi nagrodami i odznaczeniami polskimi i międzynarodowymi, w tym Orderem Orła Białego, najwyższym polskim odznaczeniem państwowym, które otrzymał w 2005 r. za wkład w transformację ustrojową w Polsce oraz nagrodami Miltona Friedmana, Ludwika Erharda, Friedricha von Hayeka za promowanie wolności; honorowy przewodniczący brukselskiego think tanku im. Breughela. Mistrz Polski juniorów w biegach przełajowych w 1965 roku. Założyciel i przewodniczący rady think tanku Forum Obywatelskiego Rozwoju.

Książka prof. Leszka Balcerowicza "Wolność, Rozwój, Demokracja" ukazała się nakładem wydawnictwa Czerwone i Czarne. Możesz kupić ją w formie e-booka w Publio.pl.

CHCESZ DOSTAWAĆ WIĘCEJ DARMOWYCH REPORTAŻY, POGŁĘBIONYCH WYWIADÓW, CIEKAWYCH SYLWETEK - POLUB NAS NA FACEBOOKU

Polub Weekend Gazeta.pl na Facebooku

Zobacz także
Komentarze (158)
Zaloguj się
  • stemp10

    Oceniono 33 razy 31

    Ja również jak Balcerowicz odbieram Kaczyńskiego jako prostaka. Nie zna żadnego języka, jego znaczenie w polityce światowej jest zerowe, nie posiada żadnych życiowych doświadczeń, jest technicznym ignorantem, można wymieniać w nieskończoność ...

  • partia

    Oceniono 28 razy 26

    To jest noc żywych trupów. Idą przed siebie i głusi i ślepi, nie czując ani bólu, ani wyrzutów sumienia, pożerają każdego kto się nie zaraził wirusem rozsiewanym przez Kaczyńskiego. Nie muszą spać, ani jeść. Powtarzają w kółko jakiś bełkot, mordy mają zniekształcone jak Nowaczyk czy Terlecki, kiwają się na nogach, przebierają grabami i idą gdzieś, sami nie wiedząc dokąd. Kiedy już rozwalą wszystko pożrą samych siebie a Polska będzie jak strefa Czarnobyla, oddana puszczy i zwierzętom by nikt tu nie wlazł i się nie zaraził i nie przeniósł dżumy polskiej głupoty dalej.

  • az555

    Oceniono 19 razy 17

    kaczyński nie zmieni Polski ,bo Polska to w większości takie ,,kaczyńskie" .Ok.25 mln wschodnich półgłówków.

  • jakub13579

    Oceniono 18 razy 16

    kaczyński ma 68 lat, więc śmiało jeszcze 10 lat może zatruwać w Polsce Powietrze. Oprócz niego jest co najmniej
    dziesięciu osobników w pisie ,którzy nie gorzej od pryncypała będą po nim dalej niszczyć Polskę. W 39 roku Blitzkrieg hitlera w ciągu miesiąca przerwał faszyzację kraju rozwijającą się bezkarnie po przewrocie majowym. Zamist sanacji mieliśmy nazyfikację hotlerowską. Aż nie chce mi się myslec, dokąd doprowadzi nas obecna fala nazizmu, zalewająca Polskę od samego szczytu władzy.

  • krotkizzoliborza

    Oceniono 20 razy 14

    Do cwaniaczka Orbana kurdupel nie dorasta pod względem aparycji, elokwencji i politycznej strategii. Nawet klawiaturę ma dziad w stanie rozkładu a proces gnilny jego mózgu dodaje tylko dramaturgii jemu jako całości

  • lech2011

    Oceniono 13 razy 13

    a w czym w ogóle jest zdolny ? Oprócz mistrzowskiej destrukcji wszystkiego co się da ?

  • elenem

    Oceniono 11 razy 11

    Mądrze pan mówi, ale...obawiam sie drogi panie ze - znaczna cześć polskiego społeczeństwa woli siedzieć w domu i pić piwo za 500+ niz wyjść na ulice przeciwko PIS. Mobilizacja społeczna jest zbyt mała, a ci którzy jeszcze maja odwagę sa atakowani nawet przez samą Policje i przeciwników.

  • wujekdolf

    Oceniono 14 razy 10

    i bardzo dobrze! - to jest kara za niechodzenie do wyborów! już ostatnie wsiowe kołki muszą zrozumieć co ten kaczysta robi! ...tylko dlaczego cierpieć i patrzeć na to mają ci co do wyborów chodzą?

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX